تخت‌جمشید چگونه جهانی شد؟ روایت میراث هخامنشیان و تلاش شهریار عدل

خبرجنوب/ چهارم آبان، سالروز ثبت جهانی تخت‌جمشید، فرصتی برای بازخوانی تاریخ یکی از برجسته‌ترین آثار تمدن ایران باستان و یادآوری تلاش‌هایی است که این میراث ارزشمند را در حافظه جهانی ثبت کرد؛ مجموعه‌ای که پس از گذشت بیش از ۲۵ قرن، همچنان از مهم‌ترین اسناد شناخت تاریخ، هنر و معماری دوره هخامنشی به شمار می‌رود.

تخت‌جمشید در استان فارس و در نزدیکی مرودشت، در دامنه کوه رحمت قرار دارد. ساخت این مجموعه در حدود سال ۵۱۸ پیش از میلاد، به فرمان داریوش اول آغاز شد و در دوران پادشاهان پس از او، از جمله خشایارشا و اردشیر اول، ادامه یافت. حاصل این روند چندین‌دهه‌ای، مجموعه‌ای باشکوه از کاخ‌ها، تالارها، پلکان‌ها و نقش‌برجسته‌هایی است که تصویری از توان مهندسی و هنری ایرانیان در دوران باستان ارائه می‌کند.

این اثر در سال ۱۹۷۹ میلادی، برابر با ۱۳۵۸ خورشیدی، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید؛ رویدادی که در کنار ثبت چغازنبیل و میدان نقش‌جهان اصفهان، آغاز حضور آثار شاخص ایران در این فهرست را رقم زد.

از پارسه تا تخت‌جمشید؛ روایتی در دل سنگ

نام تاریخی این مجموعه در کتیبه‌های هخامنشی «پارسه» است؛ نامی که پیوند آن را با سرزمین پارس و تمدن هخامنشی آشکار می‌کند. نام امروزی تخت‌جمشید در دوره‌های بعد و در پی پیوند دادن ویرانه‌های باستانی با روایت‌های اسطوره‌ای ایران رواج یافت.

تخت‌جمشید تنها مجموعه‌ای از کاخ‌های سنگی نیست؛ بلکه شواهد معماری و هنری آن، اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار سیاسی، تشریفات حکومتی و روابط میان سرزمین‌های گوناگون در دوره هخامنشی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

کاخ آپادانا، دروازه ملل، کاخ تچر و تالار صدستون از بخش‌های شناخته‌شده این محوطه هستند. ستون‌های بلند، پلکان‌های عظیم و نقش‌برجسته‌های ظریف، مهارت سازندگان این مجموعه را به نمایش می‌گذارند.

در میان آثار برجای‌مانده، نقش‌برجسته‌هایی که نمایندگان سرزمین‌های مختلف را در حال حرکت و پیشکش هدایا نشان می‌دهند، جایگاه ویژه‌ای دارند. این تصاویر از منابع مهم مطالعه پوشش، هنر و مناسبات سیاسی در روزگار هخامنشیان محسوب می‌شوند.

لوح‌های گلی کشف‌شده در تخت‌جمشید نیز بُعد دیگری از اهمیت تاریخی این مجموعه را آشکار می‌کنند. این اسناد اطلاعاتی درباره جابه‌جایی کالاها، توزیع جیره و سازمان‌دهی نیروی کار ارائه می‌دهند و به شناخت سازوکارهای اداری و اقتصادی آن دوران کمک می‌کنند.

شهریار عدل؛ پژوهشگری در مسیر ثبت جهانی میراث ایران

ثبت جهانی تخت‌جمشید تنها به ارزش تاریخی این اثر وابسته نبود؛ معرفی علمی میراث ایران و پیگیری روندهای بین‌المللی حفاظت از آثار نیز در این مسیر اهمیت داشت.

در میان چهره‌های اثرگذار در این زمینه، نام شهریار عدل، باستان‌شناس و پژوهشگر برجسته ایرانی، جایگاه ویژه‌ای دارد. او که در حوزه تاریخ، باستان‌شناسی و هنر ایران پژوهش می‌کرد، از جمله افرادی بود که برای پیوستن ایران به کنوانسیون میراث جهانی و فراهم شدن مقدمات ثبت آثار شاخص کشور در یونسکو تلاش کرد.

عدل تحصیلات و فعالیت‌های پژوهشی خود را در فرانسه ادامه داد و در مؤسسه ملی پژوهش‌های علمی فرانسه فعالیت داشت. پژوهش‌های او در زمینه تاریخ و هنر ایران، در کنار فعالیت‌های بین‌المللی‌اش، نقش مهمی در معرفی میراث فرهنگی کشور ایفا کرد.

در جریان نخستین پرونده‌های ثبت جهانی ایران، چغازنبیل، تخت‌جمشید و میدان نقش‌جهان به‌عنوان سه اثر شاخص کشور مطرح شدند و در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفتند. پیگیری‌های شهریار عدل در این روند، بخشی مهم از تلاش‌های او برای شناساندن میراث ایران در عرصه بین‌المللی بود.

او در سال ۲۰۰۹ نیز مدال «پنج قاره» یونسکو را دریافت کرد؛ افتخاری که به فعالیت‌های فرهنگی و پژوهشی او در عرصه بین‌المللی ارتباط داشت. شهریار عدل در سال ۲۰۱۵ درگذشت، اما نام او همچنان با پژوهش و معرفی میراث تاریخی ایران گره خورده است.

شهریار عدل؛ باستان‌شناس، کارشناس تاریخ، هنر و معماری

ثبت جهانی؛ فرصتی برای حفاظت، نه پایان مسئولیت

تخت‌جمشید در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، در جریان لشکرکشی اسکندر مقدونی، دچار آتش‌سوزی و ویرانی شد. با وجود آسیب‌های گسترده، بخش‌هایی از این مجموعه باقی ماند و در گذر قرن‌ها به یکی از مهم‌ترین منابع شناخت تاریخ ایران باستان تبدیل شد.

امروز حفاظت از این محوطه با چالش‌هایی مانند فرسایش سنگ‌ها، تغییرات دما و رطوبت، بارندگی و آثار ناشی از حضور بازدیدکنندگان روبه‌رو است. پایش مستمر وضعیت بناها، مستندسازی علمی، مرمت اصولی و مدیریت بازدیدها از اقداماتی است که برای حفظ این میراث ضرورت دارد.

ثبت جهانی به‌تنهایی نمی‌تواند مانع همه آسیب‌ها شود؛ بلکه مسئولیت حفاظت از اثر را برجسته‌تر می‌کند و ضرورت همکاری میان نهادهای متولی، متخصصان، پژوهشگران و جامعه محلی را افزایش می‌دهد.

تخت‌جمشید همچنین یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های گردشگری فرهنگی استان فارس است. معرفی علمی این مجموعه و فراهم کردن امکان بازدید مسئولانه می‌تواند به شناخت بهتر تاریخ ایران و تقویت گردشگری فرهنگی کمک کند؛ مشروط بر آنکه توسعه گردشگری با الزامات حفاظتی هماهنگ باشد.

سالروز ثبت جهانی تخت‌جمشید، فراتر از یادآوری یک رویداد تاریخی، فرصتی برای توجه دوباره به میراثی است که ارزش آن تنها به شکوه گذشته محدود نمی‌شود. این مجموعه، سندی ماندگار از توان هنری و مهندسی ایرانیان و بخشی از میراث مشترک بشریت است؛ میراثی که حفظ آن برای انتقال درست تاریخ به نسل‌های آینده، ضرورتی همیشگی به شمار می‌رود.