از «کتاب احمد» تا امروز: پیام اخلاقی در ادبیات کودک و نوجوان ایران

از «کتاب احمد» تا امروز: پیام اخلاقی در ادبیات کودک و نوجوان ایران
«خبرجنوب»/ کودکان آیندهٔ ملت را می‌سازند و آموزش اصول اخلاقی به آن‌ها، زیربنای جامعه‌ای سالم است. در این میان، داستان‌ها و کتاب‌های غیردرسی از کارآمدترین ابزارهای انتقال ارزش‌ها به شمار می‌روند؛ زیرا کودک از طریق همذات‌پنداری با شخصیت‌ها و رویدادهای داستان، به‌جای پذیرش تحمیلی، ارزش‌های مثبت را درونی می‌کند. این نوشتار با نگاهی به سیر پیام اخلاقی در ادبیات کودک و نوجوان ایران، از «کتاب احمد» عبدالرحیم طالبوف تا آثار جمعی نویسندگان معاصر، می‌کوشد نشان دهد که چگونه این ادبیات همواره رسالت تربیتی و اخلاقی خود را حفظ کرده و در عین حال، شیوهٔ بیان و درک ما از کودکی دگرگون شده است.
«کتاب احمد» را می‌توان نقطهٔ عطفی در تاریخ ادبیات کودک و نوجوان ایران و از نوع در باره کودک دانست. این اثر که گفت‌وگوی پدری با فرزند خیالی‌اش، احمد، است، از نخستین آثار ایرانی در این حوزه شناخته می‌شود که با زبانی ساده و ساختاری گفت‌وگومحور، همزمان به آموزش علوم و تربیت اخلاقی می‌پردازد. طالبوف در این کتاب، به‌جای وعظ مستقیم، مفاهیم اخلاقی را در بطن پرسش‌های کنجکاوانهٔ احمد و پاسخ‌های صبورانهٔ پدر جای می‌دهد. تأکید بر «حفظ امانت» به‌عنوان «اساس ایمان»، «وفای به عهد» حتی در برابر یک بازی کودکانه، و «آداب اجتماعی» و احترام به دیگران، نشان‌دهندهٔ رویکردی است که اخلاق را نه مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها، بلکه بخشی از زندگی روزمرهٔ کودک می‌داند.
 طالبوف حتی توصیه می‌کند که به کودکان «تعلیمات عملی» داده شود و اجازه دهند خود تجربه کنند و از اشتباهاتشان بیاموزند؛ رویکردی که امروزه نیز در علوم تربیتی بر آن تأکید می‌شود.این پیوند میان نویسندگی و معلمی اخلاق، در آثار نویسندگان معاصر نیز تداوم یافته است. امین فقیری، داستان‌نویس نام‌آشنای شیرازی، خود را هنوز معلم می‌داند و دلیل تفاوت اخلاق حرفه‌ای‌اش با دیگران را همان سال‌ها معلمی می‌شمارد. او که سال‌ها در روستاهای محروم به کودکان درس داده، در داستان‌هایش نیز کودکان را در مرکز روایت قرار می‌دهد و به ارزش‌هایی چون همدلی، عدالت و کرامت انسانی وفادار می‌ماند. فقیری تصریح کرده است که کوشیده «انسانی‌هایی با ارزش‌های اخلاقی، تربیت کند و شعور اجتماعی و فرهنگ اخلاقی همواره مورد توجه او بوده است. او همچنین نوشتن برای کودکان و نوجوانان را کاری سخت می‌داند: ساده‌نویسی، انتخاب موضوع از دل زندگی روزمره و رساندن مقصود با جملاتی راحت. به باور فقیری، نویسندهٔ بزرگسال لازم نیست معلم اخلاق باشد، اما نویسندهٔ کودک و نوجوان به‌نوعی این نقش هدایتی را بر عهده دارد؛ با این شرط که اسیر شعارزدگی نشود و پیام را در پوشش حوادث داستانی و اغلب به‌صورت غیرمستقیم بیان کند.
در داستان «بهار بی‌دروغ» او دو صفت مهم بشری، یعنی «امانت‌داری» و «دروغ نگفتن»، برجسته می‌شود؛ صفاتی که به تعبیر او ریشه در نهاد پاک بشری دارند.در دهه‌های اخیر، نویسندگان کودک و نوجوان ایران این رسالت اخلاقی را با زبان و دغدغه‌های تازه‌ای پی گرفته‌اند. اگر کتاب احمد، طالبوف نقطهٔ آغاز پیام اخلاقیِ نسبتاً مستقیم در ادبیات کودک ایران باشد، آثار نویسندگان معاصر این مسیر را به سوی تنوع و ظرافت برده‌اند. امروز پیام اخلاقی نه یک فرمول واحد، بلکه طیفی رنگارنگ است: از پیام‌های دینی و ملی سرشار تا طنز اجتماعی، از صلح‌گرایی تا اعتماد به انتخاب اخلاقی خود کودک.در یک سوی این طیف، محمدرضا سرشار قرار دارد که داستان را ابزاری مؤثر برای انتقال ارزش‌های اخلاقی، اجتماعی، ملی و دینی می‌داند و در آثاری چون «آهوی بچه‌زا» مفاهیم عدالت و انصاف را به شکلی ساختارمند و غیرمستقیم به کودک منتقل می‌کند. او خود تأکید کرده است که بدون اخلاق نمی‌توان اثر ادبی و هنری خلق کرد.
سرشار نمایندهٔ رویکردی است که پیام اخلاقی را در قالب تربیت دینی همه‌جانبه و با تکیه بر سه بعد بینش، گرایش و رفتار دنبال می‌کند. در بوی خوش سیب، کودک از طریق محبت به اهل بیت به گرایش عاطفی مثبت می‌رسد؛ در یادداشت صداقت، راستگویی به انتخاب آگاهانهٔ کودک بدل می‌شود؛ در ماهی سفید، توکل به خدا در دل تلاش عملی تجربه می‌شود؛ و در پرنده‌ای که مانده بود، ایثار و تعهد به خانواده به نمایش درمی‌آید.
 سرشار در آثاری چون آنک آن یتیم نظرکرده و قصه‌هایی از حضرت محمد(ص)، سیرهٔ پیامبر را به مثابهٔ الگویی اخلاقی برای نوجوان بازآفرینی می‌کند.در همین جهت، محمدرضا اصلانی پیام اخلاقی را با تعهد دینی و اجتماعی پیوند می‌زند. منتقدان آثار او را نمونه‌ای از اخلاق‌گرایی در داستان‌نویسی دانسته‌اند که در آن روحیه همیاری، نوع‌دوستی و گذشت موج می‌زند. او در بابانوروز و انتظار مفهوم انتظار را با شیوه‌ای غیرمستقیم و در قالبی ادبی به نوجوان منتقل می‌کند و تجربیات قضایی‌اش را در آثاری چون:مهربان تونل ۱۸ و شهید فهمیده به خدمت تربیت اخلاقی می‌گیرد.
جعفر ابراهیمی (شاهد) نیز نمایندهٔ رویکردی است که پیام اخلاقی را در هر دو قالب شعر و داستان و با اصل نگاه از دید کودک دنبال می‌کند. او تأکید دارد که شاعر باید قد خود را به اندازه کودک پایین بیاورد و با چشم او به جهان بنگرد. پژوهشگران مفاهیم تربیتی گسترده‌ای را در اشعار او برشمرده‌اند: یاد خداوند، ادب و تواضع، بخشش، مهرورزی و دوستی، تلاش و کار، و تکریم خانواده. ابراهیمی با بهره‌گیری از طبیعت و فرهنگ عامه، کودک را به شناخت خالق هستی و اندیشیدن درباره جایگاه خود فرا می‌خواند و در داستان‌هایی چون یک سنگ و یک دوست و بازآفرینی حکایت‌های کهن، پیام‌هایی چون برتری هوش بر زور و مهرورزی را منتقل می‌کند.در سوی دیگر، نویسندگانی قرار دارند که پیام اخلاقی را از دل واقعیتِ سخت زندگی بیرون می‌کشند. محمدرضا بایرامی نمایندهٔ این رویکرد است.
پژوهشگران تأکید کرده‌اند که زیربنای داستان‌های نوجوان بایرامی دارای مضامین اخلاقی، اجتماعی است و محتوای آن‌ها بر همدردی، ایمان، شجاعت و عشق به هم‌نوع استوار است؛ آثاری که عشق به عدالت را در کودک و نوجوان پرورش می‌دهد و قدرت مبارزه با ستمگری را در آنان تقویت می‌کند. در کوه مرا صدا زد و سایه ملخ، نوجوانان با مسئولیت‌پذیری در خانواده و همکاری با دیگران آشنا می‌شوند؛ در بر لبهٔ پرتگاه و مردگان باغ سبز، ایمان و توسل در لحظه‌های دشوار به یاری شخصیت‌ها می‌آید؛ و در آتش به اختیار، مقاومت و ایستادگی در برابر سختی به نوجوان منتقل می‌شود. بایرامی با انتخاب شخصیت‌هایی از افراد پایین یا متوسط جامعه، همدلی با رنج و عدالت‌خواهی را به مخاطب جوان هدیه می‌کند؛ پیامی که بی‌هیچ پندی، از متنِ زندگی بیرون می‌آید.خسرو باباخانی نیز اخلاق را از دل زخم‌های اجتماعی بیرون می‌کشد: فقر، اعتیاد و سختی‌های زندگی. اما آثار او هرگز در تلخی متوقف نمی‌شوند؛ در کوچ در باد و مثل دست‌های مادرم، او خصائل اخلاقی را بیشتر از هر چیز برجسته می‌کند و پیام‌هایی چون امیدواری، احترام، مهربانی و فداکاری را در دل داستان‌ها جای می‌دهد تا نوجوان را به تفکر وادار کند.
باباخانی تأکید دارد که این قصه‌ها بر امید، مقاومت و مهرورزی استوارند و می‌کوشند روحیهٔ جرئت‌وری و همدلی را در مخاطب جوان تقویت کنند. مصطفی خرامان نیز پیام اخلاقی را در بستر واقعیت اجتماعی و بدون شعارزدگی دنبال می‌کند. او در فرشته‌ها از کجا می‌آیند؟ تقابل خیر و شر را در قالب رویارویی معنویت و مادی‌گرایی به تصویر می‌کشد و ریشهٔ اخلاق را در اعتقاد قلبی و پایبندی به اصول معنوی می‌جوید. کتاب من ضامن او نیز بر پایهٔ یک مقولهٔ اخلاقی مهم اما غریب، یعنی ضمانت، شکل گرفته و می‌کوشد آن را از دل یک چالش داستانی باورپذیر به نوجوان منتقل کند. توجه به خانواده و آسیب‌های اجتماعی از ویژگی‌های اصلی داستان‌های خرامان است.
بهمن پگاه‌راد یکی از پرکارترین و در عین حال کم‌ادعاترین نویسندگان کودک و نوجوان شیراز است که بیش از ۲۰۰ داستان کوتاه و چند رمان برای نوجوانان نوشته و آثارش طی دهه‌های ۶۰ تا ۹۰ در مجلاتی چون «کیهان بچه‌ها» « سروش و سروش نوجوان» و «دوچرخه» منتشر شده است. پیام اخلاقی در آثار او، برخلاف بسیاری از هم‌نسلانش، از دل سادگی و واقعیت زندگی بیرون می‌آید، نه از پند و اندرز مستقیم. او در «راز ساختمان زرد» به جنایت شرکت‌های چندملیتی در آزمایش‌های دارویی روی نوجوانان و مردم ایران پیش از انقلاب می‌پردازد و پیام اخلاقی این رمان، افشای استعمار پنهان و دفاع از کرامت انسانی در برابر زورگویی قدرت‌های خارجی است. در مثل رود پرخروش مسئولیت‌پذیری، شجاعت و یافتن جایگاه خود در بحران جنگ را به نوجوان منتقل می‌کند و در یکی بود، هیچ‌کس نبود ارزش دانش‌اندوزی و پایداری در راه هدف را در زندگی سید محمدعلی جمالزاده، پدر داستان‌نویسی نوین ایران، روایت می‌کند.
پگاه‌راد در تنها پهلوان شهر، زندگی غلامرضا تختی را بازمی‌گوید؛ قهرمانی که برندهٔ میدان‌هایی بود که نه سکو داشت و نه تشویق؛ میدان وجدان، اخلاق و ایستادن کنار مردم و هیچ‌گاه خود را بالاتر از مردم ندید. در «سعدی رئیس‌جمهور فرانسه» نیز ماجرای علاقهٔ لازار کارنو به سعدی و ریاست‌جمهوری نوادهٔ او با نام «سعدی کارنو» را بازمی‌گوید که در سیاست‌ورزی خود به شدت تحت تأثیر آموزه‌های بوستان و گلستان بود. پیام این داستان، جهان‌شمولی ارزش‌های انسانی و پیوند میان هویت فرهنگی ایرانی و گفت‌وگو با جهان است.
 در میانهٔ این طیف، نویسندگانی نیز هستند که به انتخاب اخلاقی کودک اعتماد بیشتری نشان می‌دهند. احمد اکبرپور صراحتاً می‌گوید: من در کتاب‌هایم هیچ‌وقت قصدم دادن پیام اخلاقی و نصیحت کردن بچه‌ها نبوده است؛ وظیفه نویسنده با معلم و والدین متفاوت است. با این حال، آثار او سرشار از پیام‌های اخلاقی غیرمستقیم‌اند: در من مترسکم، ولی می‌ترسم، کودک را به قضاوت نکردن بر اساس ظاهر فرا می‌خواند و با ظرافت تأکید می‌کند که ترسیدن عیب نیست.
فریبا کلهر نمونهٔ درخشانی از اعتماد به انتخاب اخلاقی کودک است: در دختری به اسم فرشته، دخترک فقیر چتر پیداشده را به صاحبش برمی‌گرداند، بدون آنکه بزرگسالان او را کنترل یا تنبیه کنند؛ نویسنده برای کودک قدرت تشخیص قائل است و رفتار درست را در حیطهٔ انتخاب و عمل کودکان قرار می‌دهد. لاله جعفری نیز نمایندهٔ رویکردی کودک‌محورتر است: او مهم‌ترین تأثیر داستان را آموزش تجربه‌گر بودن می‌داند و تأکید می‌کند کودک باید خودش با مشکلات روبه‌رو شود و برای حل آن تلاش کند. پیام‌های آثارش حول مفاهیمی چون احترام به تفاوت‌ها، صداقت و مسئولیت‌پذیری می‌گردد؛ برای نمونه، در اردک و بادبادک، پیام اصلی این است که دوست داشتن، به معنای تحمیل توانایی‌ها نیست، بلکه احترام به تفاوت‌هاست.
شهرام شفیعی با طنز، مفاهیمی چون ارزش‌گذاری درست بر چیزها و تصمیم‌گیری آگاهانه را منتقل می‌کند و خود معتقد است :هر مقدار به اخلاق جهانی لطمه وارد شود، به ادبیات کودک هم لطمه وارد می‌شود.در حوزهٔ شعر و داستان‌های خیال‌انگیز نیز پیام اخلاقی با ظرافت دنبال می‌شود. غلامرضا بکتاش در آثارش مفاهیمی چون آزادی، امید، هویت، مسئولیت و پایداری را با زبانی ساده و تصاویری ادبی به مخاطب نوجوان عرضه می‌کند و هر شعرش پیامی اخلاقی و انسانی را منتقل می‌سازد. محسن پرویز بر هدفمندی ادبیات کودک، تأکید می‌کند و می‌گوید در آثارش کوشیده کودکان را از قضاوت‌های ظاهری نسبت به آدم‌ها برحذر دارد و آن‌ها را به انجام کار خیر تشویق کند.
احمدرضا احمدی نیز در داستان‌هایش بر اثرگذاری محیط بر فرایند رشد و فردیت اخلاقی و شخصیتی کودکان تمرکز کرده و نقش عوامل بیرونی را در شکل‌گیری اخلاق کودک برجسته ساخته است. صمد بهرنگی با ماهی سیاه کوچولو و یک هلو هزار هلو و ٢۴ ساعت در خواب و بیداری، پیام اخلاقی را به سمت مفاهیم اجتماعی چون ظلم‌ستیزی، عدالت و نوع‌دوستی می‌برد و از شخصیت‌های حیوانی به عنوان نمادهایی برای انتقال مفاهیم اجتماعی، اخلاقی و انسانی بهره می‌گیرد. مصطفی رحماندوست با بهره‌گیری از تشبیه و تشخیص، صفات پسندیده و ناپسند را به حیوانات نسبت می‌دهد و کودک را به دنیای خیال‌انگیز می‌برد؛ او در درخت‌های تشنه کودکان را در مواجهه با یک پدیده اخلاقی ذهنی قرار می‌دهد تا مفاهیم اخلاقی را در ذهنشان بنشانند.
فرهاد حسن‌زاده داستان را یعنی صلح، می‌داند و معتقد است خواندن داستان برای کودکان یعنی کاشتن بذر صلح در اندیشه و روان آنان. فریدون عموزاده خلیلی نیز دستاورد جهان ادبیات را کاهش رنج کودکان و انتقال مفاهیمی چون صلح و دگرپذیری می‌شمارد. عبدالمجید نجفی در آثاری چون بهترین جای دنیا و قصه شب‌تاب و ماه، با زبان ساده مفاهیم خوب و بد و مهربانی را به کودک منتقل می‌کند.با این حال، این مسیر بدون نقد و بازنگری نبوده است. پژوهشگران معاصر به برخی کاستی‌های رویکرد تربیتی کتاب‌هایی چون «کتاب احمد» نیز اشاره کرده‌اند؛ از جمله سرزنش و توبیخ کودک، نادیده گرفتن نقش مادر در تربیت، و فراهم نکردن زمینهٔ پرسشگری و نقد برای متربی. این نقدها یادآور می‌شود که «معلم اخلاق» بودن، پیش از هر چیز نیازمند احترام به استقلال فکری کودک و پذیرش خطاپذیری اوست.
 نویسندهٔ امروز، اگر بخواهد میراث‌دار راستین طالبوف و فقیری باشد، باید به‌جای تحمیل ارزش‌ها، زمینهٔ کشف آن‌ها را برای کودک فراهم کند.در پایان، می‌توان گفت پیام اخلاقی در ادبیات کودک و نوجوان ایران، از «کتاب احمد» تا امروز، همواره یکی از ارکان اصلی این ادبیات بوده است. آنچه در این مسیر تغییر کرده، شیوهٔ بیان و درک ما از کودکی است؛ اما جوهرهٔ آن—باور به اینکه نویسندهٔ کتاب کودک می‌تواند و باید «معلم اخلاق» باشد، همچنان پابرجا مانده است. نویسندگان معاصر، با تکیه بر میراث پیشینیان و با نگاهی نقدی به آن، می‌کوشند پیامی را منتقل کنند که نه تنها کودک را با ارزش‌های اخلاقی آشنا کند، بلکه او را به اندیشیدن، پرسیدن و انتخاب کردن نیز تشویق نماید. پرسش بنیادینِ طالبوف همچنان زنده است: نویسندهٔ کودک چگونه می‌تواند «معلم اخلاق» باشد، بدون آنکه کودک را از آزادی اندیشیدن و انتخاب کردن محروم کند؟ پاسخ این نویسندگان، هرچند متفاوت، نشان می‌دهد که این پرسش همچنان حیاتی و راهگشاست.