وقتی تصویر، مسیر درمان را روشن می‌کند

مرجان دهقانی -«خبرجنوب»/ هشتم نوامبر سال ۱۸۹۵ ویلهلم کنراد رونتگن، فیزیکدان آلمانی موفق به کشف پرتو ایکس شد. کشفی که نقطه عطفی در تاریخ پزشکی جهان به شمار می‌رود و مسیر تشخیص بسیاری از بیماری‌ها را دگرگون کرد. پیش از این کشف، پزشکان برای اطلاع از وضعیت اندام‌های داخلی بدن با محدودیت‌های جدی مواجه بودند، اما پرتو ایکس امکان مشاهده بخش‌هایی از درون بدن بدون نیاز به جراحی را فراهم کرد. به همین مناسبت، هشتم نوامبر به عنوان روز جهانی رادیولوژی نام‌گذاری شده است روزی برای یادآوری نقش تعیین‌کننده تصویربرداری پزشکی در تشخیص و درمان بیماری‌ها.

رادیولوژی امروز دیگر صرفاً به گرفتن تصاویر از اندام‌های داخلی بدن محدود نیست این رشته با توسعه فناوری‌های تصویربرداری، علاوه بر تشخیص به یکی از ابزارهای مهم درمان بیماری‌ها نیز تبدیل شده است. از تشخیص ضایعات کوچک و بیماری‌های پیچیده تا انجام مداخلات درمانی بدون نیاز به جراحی‌های سنگین، تصویربرداری پزشکی جایگاهی انکارناپذیر در نظام سلامت پیدا کرده است.

دکتر پریسا پیشداد، استاد بخش رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی شیراز و مدیر گروه این بخش با اشاره به اهمیت کشف پرتو ایکس اظهار کرد: این کشف تحول بسیار بزرگی در تاریخ پزشکی ایجاد کرد چراکه اساس بسیاری از روش‌های تصویربرداری از جمله رادیوگرافی ساده و سی‌تی‌اسکن بر پایه همین پرتو است.

وی با بیان اینکه تقریباً تمام رشته‌های پزشکی به خدمات رادیولوژی وابسته هستند، افزود: از رشته‌های داخلی و جراحی گرفته تا اورژانس، انکولوژی، نورولوژی، قلب و عروق و زنان، همگی برای تشخیص بیماری‌ها به نوعی از خدمات تصویربرداری استفاده می‌کنند. به جرأت می‌توان گفت اگر رادیولوژی یک روز از چرخه فعالیت پزشکی حذف شود بسیاری از رشته‌های پزشکی امکان ادامه فعالیت معمول خود را نخواهند داشت.

از تشخیص تا درمان؛ رادیولوژی مداخله‌ای

مدیر گروه رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با اشاره به اینکه پیشرفت این رشته تنها به حوزه تشخیص محدود نمانده است، تصریح کرد: با گذشت زمان و توسعه فناوری‌های تصویربرداری، شاخه رادیولوژی مداخله‌ای نیز شکل گرفت که نقش درمانی دارد و در بسیاری از موارد می‌تواند جایگزین جراحی‌های سنگین شود.

پیشداد ادامه داد: در این روش‌ها، متخصص با استفاده از راهنمایی تصویربرداری، از جمله سونوگرافی و فلوروسکوپی، اقدامات درمانی را انجام می‌دهد. برای مثال، برخی مداخلات عروقی و قرار دادن استنت از جمله اقداماتی هستند که با هدایت تصویربرداری انجام می‌شوند.

وی خاطرنشان کرد: این روش‌ها به بیمار کمک می‌کنند بدون تحمل برخی خطرات، عوارض و دشواری‌های جراحی‌های سنگین، تحت درمان قرار گیرد. بنابراین رادیولوژی هم در تشخیص بیماری‌ها نقش اساسی دارد و هم روزبه‌روز در حوزه درمان پیشرفت می‌کند.

تجهیزات تصویربرداری فارس به‌روز است

پیشداد در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت تجهیزات تصویربرداری در استان فارس و میزان برخورداری مراکز درمانی از فناوری‌های جدید گفت: خوشبختانه تجهیزات تصویربرداری در بخش‌های دولتی و خصوصی استان، از جمله دستگاه‌های سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی و سونوگرافی، به‌روز هستند و در بخش دانشگاهی و آموزشی نیز وضعیت مناسبی داریم.

وی با اشاره به توان علمی متخصصان رادیولوژی در استان افزود: مراکز دانشگاهی رادیولوؤی به لطف مسئولان دانشگاه کاملا به روز و پیشرفته هستند و همه اساتید سابقه علمی پژوهشی درخشانی دارند .

هزینه تصویربرداری؛ مزیتی برای بیماران

مدیر گروه رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در بخش دیگری از این گفت‌وگوهزینه خدمات تصویربرداری در مراکز دولتی را یکی از مزیت‌های نظام درمانی کشور دانست و اظهار کرد: خدمات تصویربرداری برای تشخیص بیماری‌های مختلف کاربرد دارد و بیماران با استفاده از پوشش بیمه‌های پایه مانند تأمین اجتماعی و بیمه خدمات درمانی می‌توانند با هزینه نسبتاً پایینی از این خدمات بهره‌مند شوند.

وی با اشاره به هزینه پرداختی بیماران در مراکز دولتی بیان کرد: برای نمونه، هزینه برخی خدمات سی‌تی‌اسکن و ام‌آر‌آی با استفاده از بیمه در مراکز دولتی بسیار پایین است و حتی در مواردی به کمتر از یک میلیون تومان می‌رسد. به اعتقاد من، این موضوع مزیت بزرگی برای بیماران ایرانی محسوب می‌شود؛ چراکه در بسیاری از کشورهای دیگردسترسی به چنین خدماتی با این میزان هزینه امکان‌پذیر نیست مگر اینکه بیمار از پوشش بیمه‌ای گسترده‌ای برخوردار باشد.

پیشداد با تأکید بر اینکه مردم باید از این ظرفیت آگاه باشند، خاطرنشان کرد: بیماران در کشور ما می‌توانند برای تشخیص بیماری‌های مختلف از خدمات تصویربرداری استفاده کنند و این امکان از نظر اقتصادی یک امتیاز مهم برای نظام سلامت است.

این متخصص رادیولوژی درباره مشکلات موجود در این حوزه نیز گفت: اگرچه در بخش تشخیصی در حال حاضر مشکل جدی از نظر وضعیت تجهیزات نداریم، اما برخی اقلام مورد استفاده در رادیولوژی، به‌ویژه در حوزه رادیولوژی مداخله‌ای، ممکن است تحت تأثیر تحریم‌ها و محدودیت‌های تأمین قرار بگیرند.

وی با اشاره به مشکلات تهیه برخی داروها و تجهیزات مصرفی از جمله کاتترها افزود: در مجموع، در بخش تشخیصی شرایط مناسبی داریم، اما زمانی که دستگاهی دچار خرابی می‌شود، تأمین قطعات و تعمیر آن به دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم می‌تواند با دشواری و تأخیر همراه باشد.

پیشداد ادامه داد: دستگاه‌های تصویربرداری تجهیزات بسیار گران‌قیمتی هستند و نگهداری و سرویس مستمر آن‌ها هزینه زیادی دارد. برای اینکه بتوانیم خدمات را با کیفیت مطلوب ارائه دهیم، لازم است این تجهیزات به‌طور مرتب سرویس و در زمان مناسب نوسازی شوند.

ضرورت حمایت از رادیولوژیست‌ها برای نوسازی تجهیزات

مدیر گروه رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با تأکید بر ضرورت حمایت مسئولان از این حوزه اظهار کرد: انتظار ما این است که مسئولان توجه داشته باشند تجهیزات تصویربرداری به‌طور مستمر به نگهداری، تعمیر و نوسازی نیاز دارند و اگر قرار است خدمات با کیفیت مطلوب ارائه شود، باید برای به‌روزرسانی این دستگاه‌ها برنامه‌ریزی و حمایت لازم انجام شود.

وی یکی دیگر از مشکلات این حوزه را هزینه بالای خرید تجهیزات و تناسب نداشتن تعرفه‌های خدمات با هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری دستگاه‌ها دانست و گفت: تعرفه‌های رادیولوژی بسیار پایین است در حالی که دستگاه‌های تصویربرداری قیمت بسیار بالایی دارند و تهیه آن‌ها با شرایط اقتصادی فعلی دشوار شده است.

پیشداد با اشاره به افزایش هزینه خرید تجهیزات افزود: در گذشته امکان تهیه برخی دستگاه‌ها با ارزهای ترجیحی و نرخ‌های متفاوت وجود داشت، اما اکنون خرید تجهیزات با هزینه‌های ارزی بسیار بالاتری انجام می‌شود. یک متخصص رادیولوژی برای تهیه دستگاه باید سرمایه قابل‌توجهی در اختیار داشته باشد، در حالی که درآمد حاصل از تعرفه‌های خدمات با این میزان هزینه تناسب ندارد.

وی خاطرنشان کرد: لازم است شرایطی فراهم شود تا متخصصان رادیولوژی بتوانند تجهیزات مورد نیاز خود را با تسهیلات مناسب و حتی به‌صورت اقساطی تهیه کنند. از سوی دیگر، هزینه نگهداری، تعمیر و سرویس دستگاه‌ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

پیشداد در ادامه به نقش فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی در آینده رادیولوژی اشاره کرد و گفت: هوش مصنوعی در این رشته می‌تواند نقش بسیار مهمی داشته باشد و احتمالاً تأثیر آن در رادیولوژی بیش از برخی رشته‌های دیگر پزشکی خواهد بود.

وی با توضیح نحوه استفاده از این فناوری در فرایند تشخیص بیماری‌ها بیان کرد: هوش مصنوعی با استفاده از اطلاعات و نمونه‌هایی که به آن آموزش داده می‌شود، می‌تواند در شناسایی ضایعات و تشخیص الگوهای مشکوک به پزشک کمک کند. 

این متخصص رادیولوژی با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی جایگزین پزشک نخواهد شد، تصریح کرد: این فناوری قرار نیست از ابتدا تا انتهای فرایند تشخیص را به‌تنهایی انجام دهد بلکه مانند یک دستیار در کنار متخصص قرار می‌گیرد و می‌تواند سرعت و دقت کار را افزایش دهد.

پیشداد در پایان با اشاره به اهمیت سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین تأکید کرد: برای اینکه حوزه رادیولوژی بتواند همگام با پیشرفت‌های جهانی حرکت کند، باید علاوه بر حمایت از متخصصان و تأمین تجهیزات، زمینه استفاده از فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی نیز فراهم شود.