عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز در گفت وگو با«خبرجنوب» :
نیازهای عاطفی کودکان تغییر نکرده است آسیب‌ها تغییر کرده‌اند
کودکان همچنان به ارتباط انسانی، تعامل با همسالان و کشف جهان پیرامون خود نیاز دارند
ادمین ۵
مرجان دهقانی «خبرجنوب»/ گسترش تلفن همراه و ابزارهای دیجیتال، شکل حضور کودکان در محیط‌های اجتماعی و خانوادگی را تغییر داده است با این حال، نیازهای عاطفی و اجتماعی آنها همچنان به ارتباط انسانی، بازی، تعامل و تجربه مستقیم جهان وابسته است. امین ایزدپناه، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، معتقد است مسئله اصلی در این زمینه، تغییر نیازهای کودکان نیست بلکه شیوه‌ای است که بزرگسالان برای پاسخ‌گویی به این نیازها انتخاب می‌کنند.
ایزدپناه با اشاره به دسترسی کودکان به تلفن همراه و صفحه‌نمایش‌ها اظهار کرد: به‌طور کلی با دسترسی کودکان در سنین پایین به صفحه‌نمایش، از جمله تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های دیجیتال، مخالفم و برای این موضوع دلایل علمی مختلفی وجود دارد.وی افزود: به‌ویژه در دوران کودکی، دسترسی به این ابزارها می‌تواند بر توانایی‌های حرکتی و شناختی کودکان تأثیر بگذارد و توجه و تمرکز آنها را به سمت صفحه‌نمایش هدایت کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز با بیان اینکه صفحه‌نمایش‌ها با سرعت، نور و رنگ‌های متنوع توجه کودکان را به خود جلب می‌کنند دامه داد: در حالی که جهان بسیار وسیع‌تر از یک صفحه‌نمایش و یک ابزار دیجیتال است، کودکان در سنین پایین باید جهان پیرامون خود را کشف کنند ارتباطشان را با اشیا و دیگران بسازند و محیط زندگی خود را تجربه کنند.
ایزدپناه با اشاره به ضرورت تجربه مستقیم جهان برای کودکان گفت: در دوران کودکی، کودکان باید بتوانند جهان را کشف کنند و با محیط اطراف خود ارتباط برقرار کنند. اگر دسترسی به ابزارهای صفحه‌نمایش در این دوره فراهم شود، ممکن است این امکان محدود شود یا از بین برود.
وی با بیان اینکه در سال‌های ابتدایی مدرسه نیز ضرورت دسترسی گسترده به این ابزارها را نمی‌بیند، افزود: در برخی شرایط، مانند آموزش غیرحضوری، خانواده‌ها ناچار شدند دسترسی به این ابزارها را فراهم کنند اما گاهی این دسترسی بدون نظارت و کنترل کافی انجام شد و ابزار دیجیتال جایگزین بسیاری از تعاملات انسانی شد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه نیازهای عاطفی و اجتماعی کودکان تغییر نکرده است اظهار کرد: همان نیازهای عاطفی و اجتماعی کودکان همچنان وجود دارد. مسئله این است که ما با فراهم‌کردن دسترسی به این ابزارها، گاهی آن نیازها را نادیده می‌گیریم.
ایزدپناه ادامه داد: گاهی بزرگسالان زمان کافی برای کودکان ندارند و از ابزارهایی استفاده می‌کنند که کودک را سرگرم یا ساکت کند و به این ترتیب زمانی برای خودشان فراهم کنند.
وی با اشاره به پیامدهای این شیوه گفت: ابزارهای دیجیتال در برخی موارد جایگزین حضور انسان، همسالان و تعاملات انسانی می‌شوند؛ در حالی که کودکان به این ارتباطات نیاز دارند.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز افزود: وقتی دسترسی به تلفن همراه و بازی‌های دیجیتال بدون نظارت و کنترل فراهم می‌شود، ممکن است در ادامه نیاز به حمایت‌های روان‌شناختی بیشتری پیدا کنیم.
ایزدپناه با بیان اینکه باید به تفاوت میان نیازهای کودکان و آسیب‌های ناشی از استفاده از ابزارها توجه کرد، گفت: نیازهای کودکان تغییر نکرده است، اما آسیب‌ها تغییر کرده‌اند و ما باید در شیوه پاسخ‌گویی به نیازهای آنها بازنگری کنیم.
وی در پایان تأکید کرد: کودکان برای رشد سالم به ارتباط انسانی، تعامل اجتماعی و تجربه جهان پیرامون خود نیاز دارند و ابزارهای دیجیتال نباید جایگزین این نیازهای اساسی شوند.
پژوهشگران حوزه روان‌شناسی کودک نیز بر نقش خانواده و شیوه تعامل والدین با فرزندان در استفاده کودکان از ابزارهای دیجیتال تأکید دارند. در یک مطالعه کیفی که در سال ۲۰۲۳ با عنوان «چرا کودکان پیش‌دبستانی ایرانی زمان زیادی را مقابل صفحه‌نمایش می‌گذرانند؟» در مجله علمی کودکان منتشر شد روانشناسان عوامل مرتبط با استفاده بیش از حد کودکان از صفحه‌نمایش را بررسی کردند. این پژوهش با تمرکز بر تجربه خانواده‌ها، زمینه‌های خانوادگی و تعامل والدین و کودکان را در استفاده از ابزارهای دیجیتال مورد توجه قرار داد.
در همین زمینه، نتایج یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده نیز نشان می‌دهد که تأثیر صفحه‌نمایش بر رشد کودکان تنها به مدت‌زمان استفاده محدود نمی‌شود و نوع محتوا و شرایط استفاده نیز اهمیت دارد. پژوهشگران در این مطالعه، ۱۰۰ پژوهش با مجموع ۱۷۶ هزار و ۷۴۲ شرکت‌کننده را بررسی کردند. یافته‌ها نشان داد تماشای برنامه‌های صفحه‌نمایشی و قرار گرفتن در معرض صدای تلویزیون در پس‌زمینه با پیامدهای شناختی نامطلوب‌تر در کودکان زیر شش سال ارتباط دارد. همچنین، استفاده از محتوای نامتناسب با سن کودک و استفاده والدین از صفحه‌نمایش هنگام انجام فعالیت‌های روزمره و تعامل با کودک، با پیامدهای روانی‌ـ‌اجتماعی نامطلوب‌تر همراه بود.
