زخم روی دیوارهای کوچه گالری؛ از جاذبه گردشگری تا چالش ماندگاری

سیما زعفرانچی _ «خبرجنوب»/ تا چند سال قبل، وقتی عبارت "گردشگری شیراز" را در اینترنت جست‌وجو می‌کردی، بیشتر تصاویر بناهای شاخص و جاذبه‌های شناخته‌شده شهر را می‌دیدی؛ اما در سال‌های اخیر، تصاویر "کوچه گالری نارنجستان" نیز لابه‌لای عکس‌های گردشگری شیراز به چشم می‌خورد؛ کوچه‌ای که به همت عادل یزدی شکل گرفت و به فضایی برای حضور شهروندان و گردشگران و ثبت عکس‌هایی متفاوت از بافت تاریخی شیراز تبدیل شد.

حالا اما بخشی از همین دیوارنگاره‌ها آسیب دیده و روی برخی آثار خط کشیده شده است؛ اتفاقی که بار دیگر مسئله حفظ و نگهداری از این فضای فرهنگی و هنری و همچنین جایگاه آن در بافت تاریخی شیراز را مطرح کرده است.

عادل یزدی، خالق کوچه گالری شیراز، در گفت‌وگو با «خبرجنوب» با اشاره به اتفاقات اخیر اظهار کرد: بخشی از آسیب‌ها در فضاهای شهری می‌تواند به‌صورت طبیعی و در نتیجه رفت‌وآمد بازدیدکنندگان رخ دهد، اما اتفاقات اخیر فراتر از این مسئله است و روند آن طی چند ماه گذشته ادامه داشته است.

وی با اشاره به آسیب واردشده به برخی آثار افزود: در مواردی روی آثار خط کشیده شده و برخی نقاشی‌های دیواری دچار تخریب شده‌اند؛ به‌طوری که یکی از آثار شاخص این مجموعه با عنوان «عروسی درخت نارنج» نیز آسیب جدی دیده است.

وندالیسمی فراتر از تخریب چند دیوار

یزدی در ادامه این اتفاقات را نوعی وندالیسم اجتماعی توصیف کرد و گفت: مسئله تنها آسیب به چند اثر هنری نیست، بلکه نبود متولی و سازوکار مشخص می‌تواند زمینه تکرار چنین اتفاقاتی را ایجاد کند. به گفته وی، زمانی که فضاهای فرهنگی و هنری دارای نظارت، حمایت و ساختار مشخص باشند، امکان جلوگیری از چنین آسیب‌هایی نیز بیشتر خواهد شد.

وی تأکید کرد که نباید موضوع را صرفاً به یک فرد محدود دانست، چرا که در نبود سازوکار مشخص، امکان تکرار چنین اتفاقاتی از سوی افراد مختلف وجود دارد

خالق کوچه گالری شیراز با اشاره به اینکه طی چهار تا پنج سال گذشته بخش قابل توجهی از حفظ و نگهداری این مجموعه به‌صورت فردی و حتی با هزینه شخصی انجام شده است، ادامه داد: کوچه گالری در تمام این سال‌ها صرفاً یک پروژه هنری نبوده، بلکه تلاشی برای ایجاد پیوند میان هنر، تاریخ اجتماعی و زندگی روزمره مردم بوده است.

کوچه‌ای که قرار بود روایتگر تاریخ و فرهنگ باشد

کوچه گالری از ابتدا صرفاً با هدف زیباسازی یک معبر شکل نگرفت. یزدی درباره شکل‌گیری این مجموعه توضیح داده بود که در کوچه نارنجستان دیواره‌هایی سیمانی وجود داشت که امکان مرمت یا بازسازی آنها وجود نداشت و پس از رایزنی با مدیریت وقت بافت تاریخی شیراز، ایده ایجاد یک جاذبه تاریخی و گردشگری برای این محدوده شکل گرفت.

به گفته او، پیشنهاد اجرای دیوارنگاره‌ها با این هدف مطرح شد که در کنار ایجاد جذابیت برای گردشگران، روایت‌هایی از تاریخ، اسطوره و فرهنگ نیز در فضای بافت بازتاب پیدا کند. بخشی از این آثار نیز بر اساس داستان‌ها و روایت‌های محلی شکل گرفتند.

این نگاه، کوچه گالری را از یک فضای صرفاً تزئینی فراتر می‌برد؛ چنان‌که یزدی در آن گفت‌وگو گفته بود می‌خواهد این مسیر به نوعی «ایستگاه عکاسی» تبدیل شود؛ جایی که مخاطب ابتدا تصویر را ببیند و سپس برای کشف داستان پشت اثر کنجکاو شود. او حتی از برنامه‌ای برای نصب روایت فارسی و انگلیسی برخی آثار در کنار دیوارنگاره‌ها گفته بود که به دلیل شیوع کرونا عملی نشد.

از دیوارنگاره‌ها تا رونق محله

وی با اشاره به روند شکل‌گیری این فضا گفت: از ابتدای مسیر تلاش شد میان حضور گردشگران و آرامش ساکنان محله تعادل ایجاد شود و به همین دلیل ارتباط و تعامل مستقیمی با اهالی و ساکنان شکل گرفت.

یزدی افزود: افزایش حضور گردشگران در سال‌های اخیر تنها به ایجاد یک جریان فرهنگی منجر نشده، بلکه به رونق برخی فعالیت‌های محلی و ظرفیت‌های اقتصادی پیرامون آن نیز کمک کرده است.

وی همچنین با اشاره به اینکه آثار اجراشده در این محدوده از ابتدا با هماهنگی و مجوزهای لازم شکل گرفته‌اند، اظهار کرد: حمایت از کوچه گالری به معنای حمایت از یک فرد یا یک نام نیست، بلکه حمایت از یک جریان فرهنگی و اجتماعی است که می‌تواند به هویت و پویایی بیشتر بافت تاریخی شیراز کمک کند.

دیوارنگاره‌ها؛ میان جذابیت گردشگری و ملاحظات بافت تاریخی

با این حال، چالش‌های امروز کوچه گالری تنها به آسیب‌های واردشده به آثار محدود نمی‌شود. یزدی می‌گوید در کنار خط‌خطی شدن و تخریب برخی آثار، گروهی نیز با ادامه فعالیت این کوچه مخالف هستند و استدلالشان این است که دیوارنگاره‌ها با بافت تاریخی تناسب ندارند و به آن آسیب زده‌اند.

این در حالی است که یزدی می‌گوید اجرای آثار از ابتدا با هماهنگی و مجوزهای لازم انجام شده است؛ اختلافی که به نظر می‌رسد نیازمند بررسی کارشناسی درباره نسبت این دیوارنگاره‌ها با ضوابط بافت تاریخی است.

به گفته یزدی، در کنار حمایت‌هایی که از سوی برخی مسئولان انجام شده، هنوز «آن سازوکار علمی» که باید برای این فضا وجود داشته باشد، شکل نگرفته است.

«نهالی» که هنوز قرار است رشد کند

پنج سال پیش، در گفت‌وگویی که با یزدی برای روزنامه «توریسم» داشتم، او کوچه گالری را به یک «نهال» تشبیه کرده و گفته بود این نهال می‌تواند قطع شود یا رشد کند. او در آن زمان خواستار بررسی تأثیر این تجربه بر بافت و واکنش مخاطبان شده بود تا مشخص شود این جریان باید توسعه پیدا کند یا در همان مقیاس باقی بماند.

حالا او هنوز کوچه گالری را پروژه‌ای تمام‌شده نمی‌داند و معتقد است این فضا می‌تواند وارد مرحله تازه‌ای شود. یزدی از برنامه‌ای برای تغییر شیوه ارائه و نگهداری آثار خبر می‌دهد؛ برنامه‌ای که به گفته او می‌تواند مسیر تازه‌ای برای ادامه فعالیت این مجموعه ایجاد کند.

او همچنین پیگیری برای ثبت این فضا از مسیر شهرداری و میراث فرهنگی را مطرح کرده و می‌گوید در این مسیر، آقای مریدی و شهردار بافت حمایت معنوی و کارکردی داشته‌اند.

کوچه گالری در انتظار تعیین تکلیف

کوچه گالری اکنون با چند مسئله هم‌زمان روبه‌روست؛ از آسیب به برخی دیوارنگاره‌ها و ضرورت نگهداری از آثار گرفته تا اختلاف‌نظر درباره تناسب آنها با بافت تاریخی و برنامه‌ای که برای تبدیل این فضا به یک گالری پرتابل مطرح شده است.

یزدی معتقد است شهرداری شیراز می‌تواند با نگاهی مشابه یک فضای فرهنگی یا فرهنگسرا، برای این مجموعه متولی مشخص، سازوکارهای نظارتی، برنامه‌های توسعه‌ای و حمایت‌های اجرایی تعریف کند. همچنین به گفته او، اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فارس نیز با توجه به قرار گرفتن این فضا در بافت تاریخی، می‌تواند نقش مؤثرتری در حفظ و تقویت این ظرفیت ایفا کند.

در نهایت، ادامه فعالیت کوچه گالری به نظر می‌رسد بیش از گذشته به روشن شدن دو موضوع وابسته است؛ نحوه حفاظت و نگهداری از آثار و جایگاه این مجموعه در چارچوب ضوابط بافت تاریخی شیراز؛ موضوعاتی که تعیین تکلیف آنها می‌تواند مسیر آینده این فضای فرهنگی را مشخص کند.