چاپخانه‌ها را نجات دهید

هدیه سادات میرمرتضوی-خبر جنوب/ این سال‌ها چاپخانه‌ها با دو «ت» بزرگ یعنی تورم و تحریم دست‌وپنجه نرم می‌کنند. مشکلاتی مثل تیراژ پایین کتاب‌ها و مرگ یک‌به‌یک نشریات کاغذی، گویای بحرانی است که گلوی این صنف را می‌فشارد و خیلی از این واحدهای کوچک فرهنگی را در آستانه‌ی ورشکستگی قرار داده است. بعد از تبعات جنگ اسفندماه و مضاعف شدن این مشکلات در سال جدید، پای حرف‌ مدیران چند چاپخانه در شیراز نشستیم تا بیشتر بشنویم از وضعیت مراکزی که زمانی موتور تولیدات فرهنگی و هنری این دیار بوده‌اند و حالا نفس‌هایشان به شماره افتاده است.

از کمبود مواد اولیه تا کاهش سفارشات

حالا دیگر 120 سال از زمانی می‌گذرد که تابلوی یکی از قدیمی‌ترین چاپخانه‌‌های شیراز در خیابان داریوش برافراشته شد. علیرضا مصطفوی از نسل سوم این خانواده‌ی فرهنگ‌دوست، مدیریت چاپ و نشر خوانده و مدیر تولید چاپخانه‌ی مصطفوی است. از او خواستیم وضعیت این روزهای چاپخانه‌ا‌ی را برایمان تشریح کند که همچنان جزیی از هویت و فرهنگ شیراز است. «در حال حاضر حدود بیست نفر پرسنل دایمی شاغل در چاپخانه و انتشارات ادیب مصطفوی مشغول کار هستند و در مجموعه‌ی لیتوگرافی و شیراز اسکنر به مدیریت خانم مصطفوی هم 5 نفر اشتغال دارند. در حال حاضر کمتر از یک چهارم ظرفیت مشغول به کار است که این روند، تبعات بسیاری در بلندمدت و کوتاه‌مدت دارد. امیدوارم این وضع هرچه زودتر به ثبات برسد و بتوانیم ارتباط سازنده‌ای با دنیا داشته باشیم چون صنف ما به‌خصوص صنف چاپ، وابسته به واردات مواد اولیه از لحاظ مواد مصرفی و قطعات یدکی و خدمات هست و در این شرایط که ارتباطات به مشکل خورده، از نظر هزینه و دسترسی دشواری‌های زیادی داریم.

ما عمدتا اواخر سال، کارهای تبلیغاتی زیادی برای شرکت‌های مختلف اعم از مشتریان دایمی و مشتری‌های رندوم داریم که معمولا آخر هرسال درگیر آن‌ها هستیم. متأسفانه بعد از جنگ اسفند، حدود هشتاد درصد این سفارشات روتین به خاطر عواملی مثل تعطیلات، لغو پروازها و بسته شدن فرودگاه‌ها کنسل شد.

مشکل دیگری که پایان سال 1404 ایجاد شد، وصول مطالبات بود. فشار مالی آخرسال به اصناف و اشخاص، باعث شد ما برای وصول مطالباتی که روی آن‌ها در پایان سال حساب کرده بودیم، بابت تسویه حساب از اشخاص حقیقی و حقوقی، به مشکل بخوریم که این معضل، بار مالی مضاعفی را به چاپخانه‌داران تحمیل کرد. این روند با آغاز سال جدید، بدتر و مشکلات بیشتری روی هم انباشته شد. از نظر هزینه‌های مالی، ما سالیانه به تورم‌های چهل، پنجاه، شصت درصد عادت کرده بودیم و معمولا پایان سال با افزایش حقوق‌های مصوب دولت، هرسال آن را می‌دیدیم. متأسفانه در سال 1405 تورم از بحث درصد خارج شده و برای یکسری اقلام که روزمره باهاش در ارتباط هستیم افزایش‌های سه، چهار، پنج و شش برابری اتفاق افتاد. در این شرایط، فشار اقتصادی شدید بر مردم، به این رکود بیشتر دامن زد و قدرت خرید اشخاص حقیقی و حقوقی را کاهش داد. الان هم کماکان با این مشکلات دست‌وپنجه نرم می‌کنیم و به خاطر افزایش‌های شدید قیمت مواد اولیه و رکود جامعه، کاهش چشم‌گیری در سطح تولیداتمان داشته‌ایم.

این روند کماکان ادامه دارد و اخیرا با هک سیستم‌های بانکی و مشکلات زیرساختی که به وجود آمد این معضلات مضاعف دامنگیر ما و کل جامعه شد.» وی افزود: «یک مشکل دیگر که امسال پیش آمده قطعی برق است. ما با اینکه در مرکز شهر فعالیت اقتصادی داریم، از چند سال قبل ملزم به نصب کنتور هوشمند شدیم. سوا از بحث هزینه‌ی گزاف نصب و تجهیزات آن، با وجود مشکلات اخیر جنگ و رکود و تورم و کاهش تقاضا و مشکلات بانکی، از چند هفته‌ی قبل بهمان اعلام شده، هر هفته برق واحدهای صنفی دارای کنتور هوشمند سه‌فاز قطع می‌شود. هر جای دنیا، بحث هوشمندسازی پیش می‌آید بار مثبت دارد ولی متأسفانه اینجا بحث هوشمندسازی دردسرساز شده است. وقتی سیستم به صورت خودکار برق را قطع می‌کند، اگر شما حتی سیستم برق اضطراری داشته باشید، بحث تأمین سوخت و هزینه‌‌ی استهلاکش معضل است و اینکه شما بخواهید در هفته چند ساعت ژنراتور روشن کنید هزینه‌ی سرسام‌آوری دارد. برای همکارانی که مجهز به این سیستم نیستند نیز تأمین و خرید دستگاه‌های برق اضطراری، ایجاد زیرساخت و ساخت تابلو و سیم‌کشی هزینه‌های چند میلیاردی دارد و از عهده‌ی خیلی‌ها خارج است.

متأسفانه مشکلات روزبه‌روز شدیدتر شده و فشار مضاعفی به این صنف همچون صنف‌های دیگر وارد می‌شود. امیدوارم زودتر به ثبات برسیم هرچند بعید می‌دانم به راحتی این اتفاق بیفتد و فکر می‌کنم در آینده،‌ بسیاری از اشخاص فعال در صنف ما به خاطر بار فشار مالی مجبور به کاهش نیرو و حتی تعطیلی و جمع‌آوری مجموعه‌شان شوند.»

کلید مشکلات چاپخانه‌ها به دست دولت و وزارتخانه‌ی فرهنگ و ارشاد باز می‌شود

بهروز فرجام مدیر فنی چاپخانه روزنامه‌ی خبر جنوب، قدیمی‌ترین و پرتیراژترین روزنامه‌ی جنوب کشور نیز از شرایطی که این روزها چاپخانه‌ها در آن گرفتار شده‌اند، رضایت چندانی ندارد. مدیر مجهزترین چاپخانه‌ی جنوب کشور، درباره‌ی نحوه‌ی کار پرسنل در این مجموعه توضیح داد: «افراد شاغل در چاپخانه و لیتوگرافی ما ده نفر هستند که مراحل قبل از چاپ را انجام می‌دهند. البته تعداد ما قبل از کرونا و رکودهای اقتصادی در حوزه‌ی کاغذ و مرکب که نیازهای اولیه دستگاه‌های چاپ است خیلی بیشتر بود، ولی الان با این تعداد کار می‌کنیم. برنامه‌ی کار این‌طور است که برای روزنامه‌ی صبح، پرسنل باید از ساعت 8 شب بیایند و تا ساعت‌های چهار و پنج صبح، بسته به وضعیت چاپ کار کنند. نزدیک صبح روزنامه را تحویل می‌دهیم.»

وی در تشریح بحران‌های اصلی حوزه‌ی چاپ در این مجموعه گفت: «از قبل جنگ، مشکلات زیادی مثل نبودِ کاغذ داشتیم که از همه مهم‌تر است و همچنین گرانی ملزومات چاپ. دیگر اینکه ما متخصص آنچنانی نداریم و برایمان مقدور هم نیست کسی از خارج و شرکت سازنده‌ی ماشین بیاید و تعمیرات دستگاه‌‌هایمان را انجام دهد. مجبوریم این کار را خودمان انجام دهیم. البته این مشکلات ناشی از مسایل تحریم هم هست ولی بعد از جنگ، همه‌چیز بدتر و مسئله‌ی کاغذ و گرانی و کمبودش پیچیده‌تر شد. نبود ملزومات دستگاه چاپ، مرکب، زینک و... و لوازم برای راه‌اندازی ماشین‌هایی که به مشکل خورده است، همه از مشکلات این حوزه محسوب می‌شود. ما قطعات الکترونیکی کم داریم و مجبوریم بعضی دستگاه‌ها را با هزینه‌های گزاف به جایی غیر از شیراز مثل تهران و اصفهان بدهیم که با هزینه‌ی زیاد تعمیر کنند. این‌ها از جمله مشکلاتی است که با آن دست به گریبان هستیم و برای حل آن‌ها، بزرگترین حامی نه تنها برای ما، بلکه برای خیلی روزنامه‌ها که زمین خورده‌اند، دولت و وزارت فرهنگ و ارشاد خواهند بود تا بتوانند اقداماتی انجام دهند که ما کاغذ را راحت‌تر و ارزانتر وارد کنیم و پیچیدگی‌های دیگر این شغل را در سایه‌ی حمایت حل کنیم.»

افزایش چشم‌گیر هزینه‌های تولید، کاهش قدرت خرید مشتریان

مجتمع چاپ و بسته‌بندی «دنیاشیراز» سی سال است در این شهر فعالیت می‌کند. محمدحسین شیشه‌بر، مدیر این مجموعه یکی دیگر از متولیان فرهنگی در حوزه‌ی چاپ است که سراغش رفتیم تا از وضعیت این روزهای چاپخانه‌اش بیشتر بدانیم. وی که از سال ۱۳۷۹ به‌صورت تخصصی در صنعت چاپ فعالیت می‌کند و در این سال‌ها همکاری با بسیاری از واحدهای تولیدی، صنایع، شرکت‌ها و کسب‌وکارهای استان فارس و سایر نقاط کشور را در کارنامه‌اش داشته است، گفت: «صنعت چاپ تنها چاپ کاغذ نیست؛ بلکه حلقه‌ای مهم از زنجیره‌ی تولید، بسته‌بندی، تبلیغات و فروش محسوب می‌شود و هر اختلالی در این حوزه، مستقیما بر بسیاری از صنایع دیگر تأثیر می‌گذارد.

 اگر بخواهم درباره‌ی تغییرات اوضاع صنعت چاپ طی سال‌های اخیر نسبت به گذشته در شیراز بگویم، در حقیقت؛ صنعت چاپ طی سال‌های اخیر با تغییرات عمیقی روبه‌رو شده است. مهم‌ترین تغییر، افزایش چشم‌گیر هزینه‌های تولید در کنار کاهش قدرت خرید مشتریان است. قیمت کاغذ، مقوا، زینک، مرکب، قطعات یدکی ماشین‌آلات و سایر مواد مصرفی چندین برابر شده است، اما بازار کشش افزایش قیمت متناسب با این هزینه‌ها را ندارد. در نتیجه، حاشیه‌ سود چاپخانه‌ها به‌شدت کاهش یافته و بسیاری از واحدها تنها برای حفظ اشتغال و ادامه‌ی فعالیت به کار خود ادامه می‌دهند.

از سوی دیگر، نوسانات اقتصادی باعث شده امکان برنامه‌ریزی بلندمدت تقریباً از بین برود. زمانی می‌توانستیم برای خرید مواد اولیه یا توسعه‌ی تجهیزات برنامه‌ریزی کنیم، اما امروز بسیاری از تصمیم‌ها تحت‌تأثیر تغییرات روزانه قیمت‌ها گرفته می‌شود. این شرایط، سرمایه‌گذاری در صنعت چاپ را با ریسک بالایی همراه کرده است.»

وی ادامه داد: «بعد از جنگ، مشکلات موجود در صنعت چاپ تشدید شد. نخستین مسئله، دشوارتر شدن تأمین مواد اولیه و افزایش مجدد قیمت‌ها بود که فشار مضاعفی بر چاپخانه‌ها وارد کرد. کاهش سفارش برخی مشتریان نیز باعث شد بسیاری از واحدها با ظرفیت کامل فعالیت نکنند. اما یکی از جدی‌ترین مشکلات امروز، قطعی برنامه‌ریزی‌شده برق در شهرک صنعتی شیراز است. در صنعتی مانند چاپ، برق فقط برای روشن شدن دستگاه‌ها نیست؛ تمام فرآیند تولید به عملکرد دقیق ماشین‌آلات وابسته است. با قطع برق، دستگاه‌ها ناگهان متوقف می‌شوند، بخشی از کاغذ و مقوا از بین می‌رود، مرکب هدر می‌رود، تنظیمات ماشین‌ها به هم می‌ریزد و برای راه‌اندازی مجدد، زمان و هزینه‌ی زیادی صرف می‌شود. این موضوع علاوه بر افزایش استهلاک تجهیزات، باعث تأخیر در تحویل سفارش‌ها و نارضایتی مشتریان نیز می‌شود. وقتی این اتفاق هر هفته تکرار می‌شود، عملاً برنامه‌ریزی تولید با مشکل جدی مواجه خواهد شد.

موضوع دیگری که صنعت چاپ با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، نحوه‌ی اجرای برخی قوانین، از جمله دریافت حق بیمه‌ی قراردادها توسط سازمان تأمین اجتماعی است. حتی در قرارداد با دستگاه‌های دولتی، هزینه‌‌ی قابل‌توجهی به چاپخانه‌ها تحمیل می‌شود؛ در حالی که این صنعت امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت برای حفظ تولید و اشتغال و نه افزایش هزینه‌های سربار است. در مجموع، اگر قرار است صنعت چاپ همچنان نقش مؤثر خود را در اقتصاد و تولید کشور ایفا کند، ایجاد ثبات اقتصادی، تأمین پایدار مواد اولیه، بازنگری در نحوه‌ی مدیریت انرژی برای واحدهای تولیدی و کاهش فشارهای هزینه‌ای بر تولیدکنندگان، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند به تداوم فعالیت این صنعت کمک کند.»

تعدیل نیروی قدیمی و کمبود نیروی متخصص جدید

فلامرز بردبار مدیر و صاحب امتیاز چاپخانه «صبح امروز» از شهریور ١٣۶۵ در این حوزه فعالیت مستمر دارد. این پیش‌کسوت فعال عرصه‌ی چاپ که بارها مورد تجلیل قرار گرفته است، درباره‌ی مجموعه‌ی تحت مدیریت خود توضیح داد: «چاپخانه صبح امروز از سال ١٣٨۶ فعالیت خود را آغاز کرد و در زمینه‌ی چاپ کاتالوگ. بروشور، لیبل،کارت ویزیت، جعبه،کتاب و روزنامه که عمده فعالیت چاپخانه بوده است، کار می‌کند. در این مجموعه تعداد ٧ نفر ثابت و ۵ نفر به صورت پاره‌وقت و دورکاری مشغول به کار هستند.» بردبار مشکلات چاپ را در حوزه‌ی نیروی انسانی این‌طور تشریح کرد: «معضل اصلیِ ناشی از نیروی کار چاپخانه‌ها، یک معضل دو طرفه است؛ از یک سو چاپخانه‌ها مجبور به تعدیل نیروهای ماهر شده‌اند و از سوی دیگر با کمبود شدید نیروی متخصص برای جایگزینی آن‌ها روبرو هستند و موج تعدیل و خروج نیروهای ماهر و فشارهای اقتصادی نظیرکاهش سفارش و افزایش هزینه‌، چاپخانه‌ها را به تعدیل نیرو واداشته است.

این اتفاق در شرایطی رخ داده که نیروهای متخصصی را که حاصل یک عمر تجربه هستند، از دست می‌دهند در حالی که جمع کردن دوباره‌ی چنین تیمی بسیار سخت و پر هزینه خواهد بود. در نقطه‌ی مقابل هم تمامی چاپخانه‌ها با کمبود شدید نیروی کار ماهر و متخصص روبرو هستند. با بازنشسته شدن پیش‌کسوتان، تربیت اپراتور جوان و متخصص برای کار با ماشین‌آلات پیچیده‌ی چاپ، چالشی جدید است. ضمنا ریشه‌ی این بحران تنها به نیروی کار ختم نمی‌شود. این مسائل همراه با فرسودگی ماشین‌آلات و افزایش هزینه‌ها، صنعت چاپ را در مسیری قرار داده تا هم نیروی ماهر را دچار مشکل کرده و هم جذب نیروی جدید را عملا با دشواری همراه ساخته است.»

وی یادآور شد: «بزرگترین مشکل چاپخانه‌ها شیراز و استان، برون‌رفت کارهای چاپی استان به استان‌های هم‌جوار هست که برای حل آن باید در مدیریت کلان شهری جلسه‌ای گذاشته شود و تمام ذی‌حسابان دولتی ملزم به رعایت این موضوع شوند تا حداقل جبران مافات شده باشد.»

حفظ ظرفیت‌های صنعت چاپ، صیانت از زیرساخت‌های فرهنگی کشور است

با جمشید رضایی، مهم‌ترین چالش‌ها ی چاپخانه‌ها را مطرح کردیم و نظر وی را جویا شدیم. معاون امور فرهنگی و رسانه‌ای اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس در این رابطه گفت: «صنعت چاپ یکی از حلقه‌های مهم زنجیره‌ی فرهنگ، نشر و اقتصاد خلاق کشور است و طبیعی است که هرگونه اختلال در تأمین مواد اولیه، افزایش هزینه‌های تولید و کاهش تقاضا، این بخش را بیش از بسیاری از حوزه‌های دیگر تحت تأثیر قرار دهد.

دغدغه‌هایی که امروز فعالان صنعت چاپ درباره افزایش قیمت کاغذ، زینک، مرکب و سایر مواد مصرفی، دشواری تأمین قطعات و تعمیر ماشین‌آلات، افزایش هزینه‌های جاری و کاهش سفارش‌های چاپ مطرح می‌کنند، دغدغه‌هایی واقعی و قابل درک است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همواره خود را حامی این صنعت می‌داند، اما باید توجه داشت که بسیاری از مسائل مطرح‌شده، مانند تأمین ارز، واردات مواد اولیه، سیاست‌های تجاری و تسهیلات بانکی، فرابخشی است و حل آن نیازمند همکاری دستگاه‌های مختلف اقتصادی کشور است. در همین چارچوب، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ادارات کل استانی می‌توانند از ظرفیت‌های قانونی خود برای پیگیری مطالبات صنفی، انتقال مسائل به مراجع تصمیم‌گیر، تسهیل فرایندهای اداری، حمایت از تولید و رونق بازار چاپ و همچنین تقویت تعامل میان تشکل‌های صنفی و دستگاه‌های اجرایی استفاده کنند. در استان فارس نیز اداره‌ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آمادگی دارد مسائل و مشکلات چاپخانه‌داران را از طریق نشست‌های مشترک با تشکل‌های صنفی، جمع‌بندی کارشناسی و انعکاس به وزارتخانه و سایر دستگاه‌های ذی‌ربط دنبال کند. اعتقاد ما بر این است که حفظ ظرفیت‌های صنعت چاپ، حفظ اشتغال و صیانت از زیرساخت‌های فرهنگی کشور است و این موضوع نیازمند همدلی، برنامه‌ریزی و همکاری همه‌ی بخش‌های مرتبط خواهد بود.»

گفتنی است جهت تکمیل این گزارش و شنیدن صحبت اکثر چاپخانه‌داران شاخص شیراز، خبرنگار روزنامه‌ی خبر جنوب تلاش کرد با چاپخانه‌های نیکو به مدیریت حسین نیکویی، فرانقش به مدیریت مهدی فرهنگ، نقش‌آرا به مدیریت آقای رضوی، فرهنگ به مدیریت عبدالحسین فرهنگ، تجف‌زاده به مدیریت آقای نجف‌زاده و صبوری به مدیریت آقای صبوری ارتباط برقرار کند که میسر نشد. همچنین به درخواست محمد نجابتی مدیر چاپخانه‌ی وحید و رییس اتحادیه‌ی چاپخانه‌داران، به جای مصاحبه با ایشان برای انجام مصاحبه با نایب رییس اتحادیه، آقای اشرافی مدیر چاپخانه‌ی اشرافی کوشش شد که بی‌ثمر بود. آقای استاد؛ مدیر چاپخانه‌ی پرواز نیز پاسخ‌گویی درباره‌ی مشکلات چاپخانه‌داران را منوط به تشکیل جلسه‌ای با حضور نمایندگان چاپخانه‌داران و به شرط وجود تریبون آزاد و بدون سانسور دانست و اینکه عین گفته‌ها در جریده چاپ شود. ایشان ابراز اطمینان کرد چنین فرصتی در این زمان در اختیار قرار نخواهد گرفت.