زینب دانشور- «خبر جنوب»/ وقتی سخن از صنایع دستی می‌شود ناخودآگاه ذهن‌مان به سمت زیبایی و هنر دست‌هایی می‌افتد که روح را می‌نوازد و خلاقیت‌هایی که در پس پرده سرشار از ذوق و فرهنگ و اصالت است. سوای چشم‌نوازی این لطیفه‌ها، آن چه به این استعداد خدادای گره خورده است، اشتغالی است که گرچه می‌تواند در این وانفسای اقتصاد تک‌محصولی ایران، ‌راه نجات باشد اما متاسفانه در هاله‌ای از فراموشی قرار گرفته و فعالان این حوزه را گلایه‌مند کرده است.

همان‌گونه که از نام صنایع‌دستی برمی‌آید این هنر مردمان بومی در رده صنعت به حساب می‌آید و می‌تواند همانند دیگر صنایع، برگ برنده‌ای برای رهایی از بن‌بست‌های مالی قلمداد شود اما گذشته از این که صنایع‌دستی چه جایگاهی در کشور دارد می‌بایست به نقش آن در بازارهای جهانی نگاهی انداخت.

بازارهای جهانی «صنایع‌دستی»

نتایج تحقیقات نشان می‌دهد صنایع‌دستی در بین 25 فعالیت اقتصادی تحت مطالعه، رتبه 18 را داراست و این رتبه گواه این حقیقت است که علیرغم دست پر ایران و غنای این کشور از هنر، صنایع‌دستی مغفول واقع شده. این در حالی است که در بسیاری از مناطق جهان، صنایع‌دستی به عنوان دومین صنعت اشتغال روستایی بزرگ پس از کشاورزی شناخته می‌شود.

ایران را به عنوان یکی از پیشگامان اصلی هنر- صنعت صنایع‌دستی در جهان که 450 اثر را از 600 اثر معرفی و ثبت شده شورای جهانی صنایع‌دستی (WCC) وابسته به یونسکو را به خود اختصاص داده و با داشتن ۱۴ شهر جهانی صنایع‌‌دستی (یعنی سهم ۳۲ درصدی در آسیا و سهم ۲۴ درصدی در جهان) می‌توان سرآمد و بی‌رقیب تلقی کرد اما با وجود این که در بین ۳ کشور اول جهان در تولید صنایع‌دستی در کنار چین و هند قرار دارد، در صادرات با کسب رتبه ۳۱ در انتهایی‌ترین پله‌های سودآوری از این ظرفیت است حقیقتی که نقصان در چرخه تجاری‌سازی و صادرات را نشان می‌دهد.

گزارش‌ها نشان می‌دهد، هند با ۱۱۵ و چین با ۷۸ میلیارد دلار صادرات صنایع‌دستی، جزو صادرکنندگان پیشرو هستند این در حالی است که طبق اعلام رسمی گمرک، در سال ۱۴۰۲، صادرات صنایع دستی ایران، ۳۲۵ میلیون دلار بوده که اگر صادرات انفرادی و چمدانی از مبادی خروجی کشور هم در نظر گرفته شود، چند درصد از این رقم فراتر می‌رود و با در نظر گرفتن رقم ۳۰۹ میلیون دلاری از سهم فروش داخلی، هم چنان سهم صنایع‌دستی از اقتصاد کشور بسیار ناچیز است.

مریم جلالی، معاون صنایع‌دستی و هنرهای سنتی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی می گوید: «اگر نظام ارزیابی هنرهای سنتی را در جهان کیفیت و اصالت تلقی کنیم، ایران در جایگاه اول قرار می‌گیرد یا جزء سه کشور اول به‌شمار می‌آید، ولی اگر مراودات اقتصادی یا ارسال و مراسلات را بخواهیم رتبه‌بندی کنیم؛ متاسفانه رتبه خوبی ندارد.»

با نگاهی به کشورهایی که با صادرات کالاهای خلاق مانند صنایع‌دستی (چه تولیدات اصیل و چه کپی) نبض بازار را به دست گرفته و جیب خود را پر می‌کنند، می‌بینیم که چین بزرگ‌ترین صادرکننده کالاهای خلاق (۱۶۹ میلیارد دلار) بوده و پس از آن آمریکا (۳۲ میلیارد دلار) و ایتالیا (۲۷ میلیارد دلار) قرار دارند. گرچه ایران قدرت رقابت با غول‌های این صنعت مانند چین، آمریکا و ایتالیا را ندارد اما می‌توان با هدف‌گذاری در کشورهای همسایه و با بازاریابی مناسب، سهم بیشتری از این سودآوری این هنر-صنعت را به خود اختصاص داد.

به همین منظور ایجاد سامانه جامع صنایع‌دستی، به روز کردن استادکاران و هنرمندان با آموزش‌های نوین سازمان جهانی صنایع‌دستی و در اختیار قرار دادن بانک اطلاعاتی تولید و تأمین‌کنندگان به تاجران، می‌توان در جهت رفع مشکلات، ارائه محصولات باکیفیت به بازار‌های جهانی و سرعت بخشیدن به فعالیت‌های آن‌ها بسیار تاثیرگذار بود.

هنرهای دستی فارس

فارس دارنده دو شهر جهانی (شیراز و آباده) و چهار شهر و روستای ملی (فیروزآباد، خشت، کندازی، تنگ چوگان) صنایع دستی و با در اختیار داشتن انواع هنرهای اصیل و استادکاران با درجه هنری عالی متاسفانه در این موضوع دچار چالش‌هایی است که «خبر جنوب» در گفت‌وگو با معاون صنایع‌دستی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان به بحث و بررسی گذاشت.

هاشم شایق در پاسخ به این که چه اقداماتی در صادارت و معرفی صنایع‌دستی فارس به عنوان سفیران فرهنگی استان انجام شده است گفت: متاسفانه از زمان تلفیق سازمان صنایع‌دستی با میراث فرهنگی و گردشگری، نگاه‌ها به بازار جهانی کم شد.

وی با بیان این که در صادرات و بازگشت ارز دچار مشکلاتی پیچیده‌ایم افزود: به گفته یکی از هنرمندان، برای حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی هیچ مشکلی برای خروج کالا وجود ندارد اما هنگام بازگشت همراه با ارز در گیت‌های ورودی دچار مشکلیم.

معاون صنایع‌دستی اداره میراث فرهنگی فارس با تاکید بر این که این را باید بپذیریم که وضعیت خوبی در صادرات صنایع دستی نداریم اظهار کرد: در جلسه کارگروه توسعه صادرات استان فارس، این موضوع را برای حاضران از نهادهای موثر در صادرات استان از جمله مرتضی شریفی مدیرکل هماهنگی امور اقتصادی استانداری به صورت کاملا محسوس تشریح کردم و در این خصوص رایزنی‌هایی شد.

شایق تصریح کرد: متاسفانه در حال حاضر بازار داخلی برای فروش محصولات صنایع‌دستی بازار جذابی نیست، صنایع‌دستی از سبد کالای اساسی و مصرفی خانوار خارج شده و به عنوان یک کالای لوکس و تشریفاتی به حساب می‌آید لذا باید به سمت بازارهای جهانی و مخاطب خارج از کشور رفت.

وی اختلاف قیمت ریال و دلار و ارزهای جهانی را برگ برنده‌ای برای شانس فروش در بازارهای جهانی خواند و گفت: در این خصوص طی گفت‌وگو با اتاق بازرگانی استان و مطرح کردن آن با رایزن ما در ازبکستان به این نتیجه رسیدیم که حضور در بازارهای فصلی آسیای میانه می‌تواند گام بزرگی در این مسیر باشد و در این خصوص قرار بر راه‌اندازی کارگروهی تخصصی با عنوان صادرات صنایع‌دستی شد.

وی با بیان این که معتقدم در این خصوص کم‌کاری صورت گرفته عنوان کرد: مخاطبان ما در بازارهای جهانی مشخص‌اند؛ به عنوان مثال دستبافته‌های ما در آلمان استقبال خوبی دارد، کاشی هفت رنگ در معماری بناهای کشورهای حوزه خلیج فارس و عتبات عالیات خواهان بسیاری دارد و آمریکا مشتری علاقه‌مندی است برای خاتم‌های شیراز اما آن چه این وسط مانعی برای هنرمندان محسوب می‌شود، بسته بودن بازارها به روی کشور ماست در حقیقت نگاه ما به بازارهای جهانی نگاه مؤثری نبوده و الان وقت آن رسیده که قدم‌های محکم تری را برداشته و وارد شویم.

شایق در پاسخ به این که آیا این مشکل استانی است یا کشوری و آیا راهی برای برون‌رفت است یا خیر گفت: بخشی از این مشکل استانی و بخش دیگر ملی و بین‌المللی است در خصوص بخش استانی باید گفت لازم است یکصدایی و هم افزاریی بیشتری در جامعه صنعتگران صنایع دستی و هنرهای سنتی استان بوجود آید.

وی افزود: برای ماندن در بازارهای جهانی باید بتوانیم بازار را تغذیه کنیم مثلا تاجر ترک برای ارائه محصولات خاتم از جمله شطرنج به بازارهای اروپا توقع دارد به صورت هفتگی حجم قابل توجهی محصول تحویل بگیرد و استان دقیقا در همین موضوع دچار معضل است.

معاون صنایع‌دستی میراث فرهنگی فارس تصریح کرد: با مراجعه به چندین کارگاه و بررسی ظرفیت تولید به این نتیجه رسیدیم که به دلیل تولیدات به صورت سنتی، ظرفیت و خط تولید محدود است این در حالی است که در برخی استان‌ها حرفه روستاییان به طور اخص و گسترده، تولیدات صنایع‌دستی است و این می‌تواند فرصتی برای سفارش‌های گسترده بوده و پاسخگوی تاجر باشد.

شایق گفت: در این خصوص در تلاشیم با تشکیل هسته‌های هنری در استان و جمع کردن هنرمندان این معضل را رفع کنیم؛ البته این اتفاق برای هنر منبت افتاده که شاهد بازخوردهای خوبی هستیم.

معاون صنایع‌دستی میراث فرهنگی استان گفت: علاوه بر مشکلات استانی در حوزه ملی نیز باید راهکارهایی برای تسهیل صادرات اندیشیده شود متاسفانه زنجیره صحیحی برای بازگشت ارز صادرات صنایع‌دستی با نگاه تسهیلگری وجود ندارد.

شایق در پاسخ به این که آیا فارس در نمایشگاه‌های جهانی حضور فعالی دارد گفت: بله هنرمندان برجسته ما در اکثر نمایشگاه‌ها حضور فعال دارند از جمله در نمایشگاه قرقیزستان، تاجکستان و پکن، سنگال، بورکینافاسو، برلین ، ارتیجیانای ایتالیا ، نیجر ، استانبول و ایروان که در آینده برگزار می‌شود هنرمندان استان را معرفی کرده ایم.

وی با بیان این که به طور مرتب برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی را  اطلاع‌رسانی می‌کنیم افزود: البته هزینه شرکت در این نمایشگاه‌ها بسیار سنگین است و یکی از نگاه‌های حمایتی به هنرمندان می‌تواند تسهیل حضور در این نمایشگاه‌ها باشد.

معاون صنایع‌دستی میراث فرهنگی فارس در پایان تاکید کرد. معتقدم باید در بازارهای خارجی حضور پر رنگ تر و موثر تر یابیم تا ضمن بازاریابی، هنر کشور خود را به دنیا معرفی کنیم.