نوجوانانی در دام «مانگا»

گزارش «خبر جنوب» از استقبال نوجوانان ایرانی از کتاب های کمیک‌استریپ‌های داستانی خارجی 

زینب دانشور- «خبر جنوب»/ 

در کوچه کودکی دهه شصتی ها که قدم بزنید، حسنکی روزگار می گذراند که تنبلی، خانه نشینش کرده و آن یکی حسن، در ده شلمرون از حمام فراری است. در تکراری ترین حالت هم بز زنگوله پایی است که سه کودک خود را در خانه تنها گذاشته و هیجان داستان را به سررسیدن گرگی به اوج می رساند. برای بسیاری از ما دهه شصتی ها نوجوانی با مجموعه کتاب های قصه های خوب برای بچه های خوب گره خورده است داستان هایی شیرین و اصیل که مهدی آذریزدی با هنرمندی تمام در 8 جلد به بیان کودکانه آورده و با تلاشی ستودنی، آثار نفیس ادبیات را خوراکی کودکانه کرده تا فرزندان این سرزمین به شکلی ناملموس با آن ها آشنا شوند از قصه های جذاب کلیله و دمنه و مرزبان نامه گرفته تا قرآن و مثنوی و ...

اما به فاصله چند نسل پس از آن، بازار کتاب کودک و نوجوان با تحولی شگرف و البته ناخوشایند روبه روست حالا نه فقط از تعداد نویسندگان این حوزه کم شده بلکه اقبال و توجه کودک ایرانی به کتاب های ترجمه شده بیشتر است؛ آسیبی که به مرور ریشه دوانده. از سوی دیگر ناشر به دلیل احتمال شکست در چاپ کتاب های تازه تالیف، صرفه اقتصادی خود را در بازنشر کتاب هایی می بیند که با اقبال و فروش خوبی مواجه شده است. طبق آمار، سال گذشته بیش از 9 هزار عنوان کتاب ترجمه وارد بازار نشر حوزه ادبیات کودک و نوجوان شده که این بیشتر حاوی پیام تاسف باری است.

سال های اخیر بازار نشر ادبیات کودک و نوجوان شاهد مهمانی است که این روزها چنان خود را در دل کودک و نوجوان باز کرده که به نظر می رسد حالا خود را صاحبخانه قلمداد می کند نه مهمان. کتاب هایی تحت عنوان مانگا، که حاوی فرهنگ کشورهای چین، کره و ژاپن است و در فضایی معمایی و رازآلود سیر می کند. (مانگا، عبارتی است ژاپنی که برای اشاره به نوع خاصی از داستان مصور در ژاپن، با ایده‌های غالبی چون وضعیت جهانی انسان، صلح جهانی، رنج بشری و ... به‌کار می‌رود.) این شکل از ادبیات به چهره هایی دیگر هم خود را در معرض دید مخاطب قرار داده از سریال و موسیقی گرفته تا صنایع فرهنگی چون پوستر و برچسب های کارتونی. همه این ها که در آینده ای نه چندان دور تبدیل به خرده فرهنگ هایی آسیب زا خواهد شد نتیجه عدم سرمایه گذاری در حوزه ادبیات کودک و نوجوان است.

یک کارشناس ادبیات کودکان و نوجوانان در گفت و گو با «خبر جنوب» در خصوص مانگاها گفت: مانگاها در قالب کمیک ارائه می شوند و سابقه دیرینه ای در ژاپن دارند که در طول قرن ها از نقاشی های دنباله دار اولیه به رمان ها و داستان هایی حاوی مطالب روزمره و در دسترس تبدیل شدند و طراحی ویژه انیمه‌محور این کتاب ها که نوع منحصر به فردی از نقاشی های صنعت پویانمایی است جذابیت بسیار بالایی دارد.

معصومه مرادی در خصوص علت استقبال بیش از حد نوجوانان ایرانی به مانگا و رشد این کتاب ها در بازار نشر بیان کرد: به نظر می رسد این نوع نقاشی تا حد زیادی با ذائقه کودکان و نوجوانان هم‌سو است. از طرفی، قهرمانان دختر و پسری دارند که فرزندان ما می توانند در مواردی با آن ها احساس همذات پنداری کنند.

وی رنگ های شاد، در دسترس بودن، به تصویر کشیدن محیط های مختلف شهری و روستایی در این کتاب ها و سرعت خوانش بسیار بالایی که برای مخاطب ایجاد می کنند را از جنبه های دیگر این کتاب ها خواند و افزود: مجموع این عوامل باعث شده امروزه در ایران این آثار زیاد مورد توجه قرار بگیرند.

دبیر اجرایی جشنواره شعر رضوی فارس کمبود شدید کتاب های کمیک ایرانی حاوی جذابیت بصری و محتوای مناسب مخاطب کودک و نوجوان را نیز دیگر دلیل توجه این گروه از جامعه به مانگا عنوان کرد.

مرادی در تشریح نظر مخالفان این نوع کتاب که معتقدند محتوا خشن، ساختارشکن و هنجارشکن است و تصاویر هم بی بند و بار و نظر موافقان مبنی بر این که این گونه ادبی جهان جدیدی پیش روی مخاطب قرار داده تصریح کرد: خب طبیعتا محتوای این کتاب ها چون برخاسته از فرهنگی غیر فرهنگ ایران زمین است و ریشه در تفکر ژاپنی و رویدادهای آن کشور دارد و در مواردی پرداختن به خشونت و مسائل جنسی در آن ها عادی است، می تواند اثری زیان بار بر روی هویت کودکان و نوجوانان ایرانی بگذارد با این حال استفاده به اندازه و مناسب از این کتاب ها دریچه ای نو به روی مخاطبان می گشاید و آن ها را با فرهنگ دیگر ملل آشنا می سازد که در رشد اجتماعی این گروه سنی و به پیروی از آن در شناخت بهتر جوامع به آن ها کمک کند.

این پژوهشگر تاکید کرد: بنابراین نحوه انتخاب کتاب در این مورد مهم است. توجه به پوشش شخصیت ها، روابط بین افراد، محتوای سالم، نوع آرایش و ... باید به گونه ای باشد که اگر تبدیل به الگوی مخاطب شد، همراه با هنجارگریزی های اجتماعی نباشد لذا نظارت والدین در این زمینه بسیار مهم است.

نویسنده کتاب «صدمین درخت زیتون» در پاسخ به این که مانگاها به شکل های دیگری هم در بازار روی سلیقه مخاطب کار می کنند و به نوعی در زندگی نوجوانان از راه موسیقی و سریال و صنایع فرهنگی مثل پوستر و برچسب نفوذ کرده اند و آیا این موضوع نتیجه خلأ پژوهشی، فرهنگی و کم کاری های فرهنگی ایران نیست بیان کرد: بله قطعا همین طور است. این آثار به طور خاصی در سبد فرهنگی ایرانیان قرار گرفته است. واردات بی رویه و غیراصولی این محصولات از یک سو و توجه به درآمد بدون زیرساخت فرهنگی از دیگر سو باعث شده است که در خانه بیشتر ایرانی ها این محصولات در قالب محصولات ارزش افزوده کتاب یا امثال آن قرار بگیرد.

مرادی با بیان این که مانگاها چون در خیلی موارد منبع اصلی تولید انیمه ها و پویانمایی ها هستند همراه خود نوع خاصی از موسیقی و گفتار و مکالمه بین افراد و حتی رفتارهای گاه ناهنجار را به جامعه مخاطب عرضه می کنند ادامه داد: به دلیل ویژگی های روان شناسی کودکان و نوجوانان و تقلید و تکرار این رفتارها بسیاری از این عادت ها در وجود بچه ها شکل می گیرد که بعدها می تواند هزینه های زمانی، مالی و روحی بسیاری را به خانواده ها تحمیل کند.

این استاد دانشگاه شیراز چند عامل مهم در فزونی یافتن توجه کودک و نوجوان ایرانی را برشمرد و گفت: نداشتن دانش کافی در شناخت نسل ALFA و حتی Z که دنیا را بسیار متفاوت تر می بینند یکی از برجسته ترین عوامل است چرا که این عدم شناخت باعث می شود نتوانیم نیاز مخاطب را به خوبی درک کنیم و محصولی که او را جذب کند تولید کنیم.

مرادی افزود: صرفه جویی در هزینه برای خلق کتاب های کمیک ایرانی و عدم رعایت قانون کپی رایت در بسیاری موارد باعث شده است که ناشران به سمت تولید آثار ایرانی نروند و تنها به سودآوری بیندیشند که این خود ریشه در اقتصاد صنعت کتاب و نشر دارد و باید از سمت نهادهای حمایتی فکری به حال آن شود.

وی تاکید کرد: تهی بودن بازار از آثار بومی جذاب، کودک و نوجوان را به سمت تولیدات دیگر کشورها می برد. بسیاری از ناشران و نویسندگان به دلیل آشنا نبودن با ظرفیت های گران بهای ادبیات فارسی در زمان کهن و دوره معاصر و نداشتن دانش کافی برای ساختن شخصیت های محبوب این گروه سنی از دل تاریخ و هویت ایرانی و اسلامی باعث شده است که توجه به تولید آثار کمیک ایرانی بسیار محدود و یا سلیقه محور باشد و نتواند به خوبی مخاطب را جذب کند.

دبیر انجمن شعر و داستان کودک و نوجوان و باشگاه کتاب سیب نارنجی عدم شناخت خانواده ها از آثار هنری مناسب با دنیای فرزندانشان را عامل دیگری خواند که منجر به نفوذ بی رویه آثار دیگر ملل و به تبع آن تغییر رفتار فرزندان می شود.

مرادی یکی از دلایل موفقیت مانگاها را رسیدن به سبک منحصر به فرد دانست و گفت: باید هنرمندان ایرانی نیز بتوانند به سبکی منحصر به فرد و بسیار جذاب و برخاسته از فرهنگ ایرانی اسلامی برسند که نیازهای بصری، عاطفی و محتوایی نوجوان ایرانی را پاسخ دهند.

وی افزود: تبلیغ و ترویج رسانه های مجازی از دیگر دلایل جذب شدن بی رویه کودکان و نوجوانان به این نوع محصولات است و شایسته است متصدیان فرهنگ و هنر ایران نیز از این قابلیت ها برای ترویج هنر کودکانه و بومی استفاده کنند.

این کارشناس در پاسخ به این که برای نوجوان ایرانی باید ذائقه سازی کرد یا با توجه به سلیقه آن ها تولید محتوا؟ گفت: هر دوی این موارد باید با هم باشد. ما باید نوجوان ایرانی را بشناسیم، نیازسنجی کنیم، با سلیقه های او آشنا باشیم و بعد با کمک فرهنگ خودمان برایشان تولید محتوا کنیم. در این صورت می توانیم خواسته هایمان را هم نگاه با آن ها در لایه های پنهان متن و تصویر به آن ها عرضه کنیم.  ذائقه سازی برای نوجوانان بدون شناختن سلیقه این رده سنی شکست می خورد.

مرادی اولین وظیفه دستگاه های فرهنگی اعم از آموزش و پرورش و کانون پرورش فکری برای ساماندهی و نجات خوراک فرهنگی کودک و نوجوان را پذیرش این واقعیت دانست که آن ها در مسیر درست قدم نگذاشته اند و نیازها و خواسته های خود را به توجه به دنیای دوره نوجوانی شان به نوجوان امروز تحمیل کرده اند.

وی افزود: امام صادق علیه السلام می فرمایند فرزندانتان را متناسب با زمان خودشان تربیت کنید. توجه به همین نکته و ندیدن خودمان و دیدن فرزندانمان گام اول تغییر در فرهنگ وارداتی نوجوان امروز است. حضور در جمع نوجوانان، شناخت آن ها، دور شدن از دنیای بزرگسالی و ورود به دنیای آن ها و پذیرفتن این که فلسفه وجودی کودک و نوجوان با بزرگسال متفاوت است می تواند ما را به سمت تولید محصول و خوراک فکری مناسب برای نسل امروز هدایت کند.

رئیس میز ارزیابی جشنواره های کودک و نوجوان انجمن تخصصی کودک و رسانه ادامه داد: مطالعه عمیق در ادبیات فارسی، آشنایی با فناوری های دیجیتال، گیم ها، اتاق های فرار و ابزارهای سرگرمی از دیگر ضرورت هایی است که با کمک آن ها و با بومی سازی محتوای آن ها می توان به فرزندانمان کمک کرد.

مرادی در توصیه به خانواده ها برای کنترل وضع موجود و حفظ کودک از دام بازیچه تجارت فرهنگی شدن گفت: شاید مهم ترین کار دوستی با کودک و نوجوان است. مشکل ما این است که به جای دوست بودن، جایگاه تربیتی مان را در ارتباط گرفتن با نوجوانان در نظر می گیریم در حالی که با دوستی با این گروه و همراهی می توانیم در بسیاری از موارد او را به سمت رسانه های فرهنگی مناسب هدایت کنیم. البته این امر مستلزم این دقیقه است که خودمان مطالعات گسترده ای در زمینه های فرهنگی داشته باشیم. کتاب های خوب ادبیات کودک و نوجوان را بشناسیم. با فیلم ها و انیمیشن ها و بازی های مناسب و در عین حال جذاب آشنا باشیم تا بتوانیم با مهربانی مسیر نوجوانی را همراه فرزندانمان طی کنیم.