سیمین، سوگلی فراموش‌شده داستان‌نویسی

گزارش «خبر جنوب» در خصوص لزوم پاسداشت چهره‌های شاخص ادبی و هنری فارس

سیمین، سوگلی فراموش‌شده داستان‌نویسی

معاون فرهنگی اداره کل فرهنگ و ارشاد فارس:

اگر مفاخر هر ملت از آن‌ها گرفته شود، نام آن ملت به مرور در تاریخ از بین می‌رود

دبیر میز ملی گردشگری ادبی:

توجه به مشاهیر راهکاری برای تغییر ذائقه گردشگری است

زینب دانشور- «خبر جنوب»/

«گریه نکن خواهرم. در خانه‌ات درختی خواهد رویید و درخت‌هایی در شهرت و بسیار درختان در سرزمینت.» «و باد پیغام هر درختی را به‌درخت دیگر خواهد رسانید و درخت‌ها از باد خواهند پرسید: در راه که می‌آمدی سحر را ندیدی!» کاش دنیا دست زن‌ها بود، زن‌ها که زاییده‌اند یعنی خلق کرده‌اند و قدر مخلوق خودشان را می‌دانند.» (بخش‌هایی از کتاب سووشون اثر سیمین دانشور)

فارس همواره موصوف به اوصاف حمیده‌ای بوده که این خطه را از دیگر استان‌های کشور متمایز کرده است. یکی از آن‌ها فارس، مهد ادب، فرهنگ و هنر است چرا که این خطه بزرگانی را پرورانده که رد پای‌شان در عالم هنر و ادبیات در جای جای تاریخ این سرزمین دیده می‌شود. افرادی که به خودی خود ستارگانی‌اند که چراغ فرهنگ دیار و حتی سرزمین پارس را روشن نگه داشته‌اند؛ از حافظ و سعدی دو شاعر جهانی گرفته تا شوریده و خواجو.

اما مفاخر ادبی فارس به همین چند تن بسنده نمی‌شود، خاک این خطه ادیب‌پرور است و در هر گوشه، رد و نشانی از خوش‌ذوقان قلم‌به‌دست دیده می‌شود. همین امروز اگر سری به محلات شیراز بزنید فقیری‌ها، خسروی، دستغیب و ... هوای پاک شیراز را نفس می‌کشند و قلمفرسایی می‌کنند. سرآمدانی که ادبیات وامدارشان است و اگر هر کجای این کره هستی روزگار می‌گذراندند، به قول معروف آن‌ها را روی دست می‌بردند و بر بلندای مقام می‌نشاندند. اما آن چه متاسفانه در فارس مدت‌هاست زبانش الکن و پایش لنگ است، پاسداشت و بزرگداشت شخصیت‌هایی است که تاریخ نمونه‌شان را نه دارد و نه خواهد داشت. افرادی که تا نفس‌شان گرم است در کنج عزلتند و همین که با این خاک وداع می‌کنند، اندک زمانی نامشان بر سر زبان‌ها می‌افتد و بعد اگر همای سعادت بر شانه‌هاشان نشسته باشد، در گوشه‌ای از کتاب تاریخ ادبیات درسی نامشان ثبت می‌شود. گرچه اخیرا به همت اداره کل فرهنگ و ارشاد استان شاهد برپایی مراسمی برای بزرگداشت چهره‌های مختلف بودیم اما به نظر می‌رسد این مراسم به تنهایی کافی نیست و حق مطلب را ادا نمی‌کند.

دلیل درد فراموشی نخبگان ادب و هنر، بر همگان پوشیده است و هنوز هم موجب رنجور ماندن تن پاسداشت اثرگذاران فرهنگ اما برای بیرون آمدن از کنج عزلت بی‌تفاوتی، باید کاوه‌سان به پا خواست.

فارس با وجود ظرفیت‌های بی‌نظیرش در داشتن چهره‌های شاخص، شایان داشتن موزه‌ای با عنوان چهره‌های تاریخ معاصر و نمایش اقدامات و عملکردشان است؛ چه آن‌ها که رخ در نقاب خاک کشیدند و چه آن‌ها که هنوز هم سایه‌شان بر سر این دیار است.

چندی پیش سالروز وفات بانوی دردانه داستان‌نویسی ایران و هم‌استانی‌مان سیمین دانشور بود؛ شخصیتی که سووشونش هنوز هم در صدر پرفروش‌هاست و ترجمه‌هایش بدیل ندارد. اما در شیراز به عنوان پایتخت فرهنگی ایران زمین و مهد تولد این نویسنده بی‌مانند، چه رخ داد تا شیرازی‌ها کوتاه‌مدتی در اثرگذاری این بانوی قلم به دست برای ادبیات و فرهنگ ایران و شیراز غور کنند؟ متولیان فرهنگی و دستگاه‌هایی که بخشی از وظایفشان در این حیطه می‌گنجد در واپسین روزهای سال، به یادش چه کردند؟ چرا نباید در شیراز مراسمی در خور این نویسنده مردمی برگزار شود و از بازماندگان و یارانش دعوت شود تا اندیشه آن نخبه فرهنگی را به نسل نو معرفی کنند؟

اما در این وانفسای فراموشی برخی دغدغه‌مند با اندک توان و امکانات خود در اقدامی تحسین‌آمیز به برپایی مراسمی با حضور دوستداران داستان و ادبیات کردند.

*سیمین داستان‌ها که بود؟

دکتر سیمین دانشور، هشتم اردیبهشت سال 1300 خورشیدی در شیراز متولد شد. سال ۱۳۲۸ مدرک دکتری ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران گرفت و سه سال بعد بورس تحصیلی از موسسه‌ فولبرایت را دریافت کرد. سیمین در سال 1329 با جلال آل احمد دیگر نویسنده داستان‌های معاصر ازدواج کرد و این هم‌زیستی توانست اثرات زیادی بر تألیف‌های هر دو پدید آورد.

 وی در ۱۳۳۱ با دریافت بورس تحصیلی به دانشگاه استنفورد آمریکا رفت و دو سال در رشته زیبایی‌شناسی تحصیل کرد و پس از بازگشت به ایران، در هنرستان هنرهای زیبا به تدریس پرداخت؛ تا این که در سال ۱۳۳۸ استاد دانشگاه تهران در رشته باستانشناسی و تاریخ هنر شد.

 دکتر سیمین دانشور دکترای ادبیات و علوم انسانی و عضو هیات علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران با رتبه علمی استاد تمام است. این استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی در سال ۱۳۵۸ به افتخار بازنشستگی رسید.

او پژوهشگر برجسته رشته ادبیات و زبان فارسی، منتقد ادبی، مترجم، نخستین زن داستان‌نویس، رمان‌نویس دوره چهارم ادبیات معاصر و نخستین رییس کانون نویسندگان ایران پیش از انقلاب است. سیمین دانشور یکی از نخستین نویسندگان زن ایرانی است که در نگاشتن هویت و ذهینت زنانه سهم بسزایی داشته است. دانشور به اصول واقع‌گرایی در داستان اهمیت می‌داد و روایت‌های انتزاعی مورد توجه او نبود.

منتقدان آثار ادبی بر این باور هستند، یکی از ویژگی‌های شاهکارهای ادبی این است که افزون بر اینکه ارزش ادبی بالایی داشته باشد از برای ارزش تاریخی بر نسل‌های آینده نیز اثر بگذارد و آثار سیمین این ویژگی را دارند و جزو شاهکارهای ادبی به شمار می‌رود. به درستی یکی از نقاط عطف آثار دانشور را می‌توان تمرکز وی بر بررسی جایگاه زن ایرانی در تحول اجتماعی دانست که وی را در مرکز نگاه طرفدارانش قرار داده است.

دانشور نخستین زنی است که در عرصه داستان‌نویسیِ کوتاه پا نهاد و نخستین مجموعه خود با نام «آتش خاموش» را در سال ۱۳۲۷ خورشیدی به‌چاپ رساند. این اثر شامل ۱۶ داستان کوتاه است. هفت داستان پایانی این مجموعه با اقتباس از «او. هنری» و یکی از آن‌ها را با اقتباس از یک داستان انگلیسی به‌رشته نگارش درآورده است.

از آثار بسیار ماندگار و پرآوازه‌ سیمین دانشور می‌توان به «سَووشون» پرفروش‌ترین و پرخواننده‌ترین رمانِ وی اشاره کرد که ساختار کاملی دارد و می‌تواند یک سنجه باورپذیر برای سنجیدن رمان‌های دیگر از دید استواری ساختار باشد. این بانوی پیشکسوت داستان‌نویس پس از یک دوره بیماری، در سال ۱۳۸۶ کار نوشتن را دوباره از سر گرفت.

دکتر سیمین دانشور تألیف بیش از ۱۳ کتاب و ترجمه ۲۰ کتاب را نیز در فعالیت‌های پژوهشی خود دارد. برخی از سایر تالیف‌های دکتر دانشور شامل: «شهری چون بهشت» (این مجموعه ده داستان کوتاه دارد: شهری چون بهشت، عید ایرانی‌ها، سرگذشت کوچه، بی‌بی شهربانو، زایمان، مدل، یک زن با مردها، در بازار وکیل، مردی که برنگشت، صورت‌خانه) «به کی سلام کنم؟» (این مجموعه حاویِ ده داستان کوتاه است. داستان به کی سلام کنم، سوترا و کیدالخائنین از بهترین‌های داستان کوتاهِ معاصر هستند.) «از پرنده‌های مهاجر بپرس» (در داستان‌های این مجموعه گرایش و فضای سیاسی زمانه موج می‌زند.) «جزیره سرگردانی» (داستان پیش از انقلاب)، «ساربان سرگردان» (این رمان رخداد ایران را از زمان انقلاب تا وارد شدن ایران به جنگ به‌نمایش می‌گذارد)، «کوه سرگردان» (این رمان سومین جلد از سه‌گانه سیمین دانشور است)، «ذن‌بودیسم»، «غروب جلال» است. وی آثاری از برنارد شاو، چخوف و شنیتسلر را نیز به فارسی برگردانده و برخی آثار او نیز به زبان‌های آسیایی و اروپایی ترجمه شده است.

دکتر سیمین دانشور دارای جوایز و افتخارات فراوانی است و پس از تحمل بیست‌ سال عوارض ناشی از بیماری آنفولانزا سرانجام غروب ۱۸ اسفندماه ۱۳۹۰ در خانه‌اش درگذشت و به جلال پیوست.

*مفاخر بزرگ‌ترین گنجینه هر ملت است

معاون فرهنگی اداره کل فرهنگ و ارشاد فارس در گفت و گو با «خبر جنوب» در خصوص لزوم پاسداشت چهره‌های شاخص فارس بیان کرد: مفاخر هر ملت به ویژه مفاخر ادبی که گره‌خوردگی و پیوندی با زبان هر ملت دارند، برای هر کشور بزرگ‌ترین ظرفیت و گنجینه محسوب می‌شوند و پاسداشت و ارجگذاری آن‌ها دارای برکات فراوانی است.

حسن دهقان افزود: نه تنها مسئولین بلکه عموم مردم نیز نباید از تکریم و پاسداشت این افراد غافل شوند به بیانی دیگر مردم باید ضمن مطالبه از مسئولان، آن‌ها را به عمل به رسالت خود بخوانند.

وی با بیان این که اگر مفاخر هر ملت از آن‌ها گرفته شود، نام آن ملت به مرور در تاریخ از بین می‌رود تاکید کرد: در صورت چنین اتفاقی ریشه‌ها از بین خواهد رفت و گسست‌های اجتماعی به وجود می‌آید ضمن این که باعث به خطر افتادن ریشه و هویت ملت خواهد شد.

معاون فرهنگی اداره کل فرهنگ و ارشاد فارس برگزاری بزرگداشت مفاخر دارای برکات فراوانی دانست و گفت: یکی از مهم‌ترین برکات ارج‌گذاری چهره‌های اثرگذار، ایجاد انگیزه در هر دو نسل گذشته و معاصر است.

دهقان ادامه داد: در نسل گذشته با مشاهده آیین‌های تکریم برای هم‌صنف و هم‌سن و سال‌های خود انگیزه و ارزشمندی ایجاد می‌شود و آثار این ارزشمندی در آینده وی کمک‌کننده خواهد بود.

وی با بیان این که در نسل جدید نیز با مشاهده این آیین‌ها انگیزه شکل خواهد گرفت و به نوعی آن‌ها آینده درخشان خود را در آینه بزرگداشت خواهند دید تصریح کرد: بدین ترتیب باور اشتباه نداشتن آینده در کار کردن در حوزه فرهنگ، مسایل اجتماعی و علم در ذهن آن‌ها از بین خواهد رفت.

این پژوهشگر یکی دیگر از برکات برگزاری آیین‌های تکریم را معرفی اثر هنرمند به جامعه خواند و گفت: آن چه شخصی را به جمع مفاخر می‌افزاید اثر اوست لذا آیین بزرگداشت در حقیقت آیین پاسداشت اندیشه‌های آن فرد است که بدین وسیله اندیشه وی در جامعه تسری می‌یابد و باعث گسترش آن شده و نسل‌های نوپا و دانشجویان و پژوهشگران پا جای پای آن شخص خواهند گذاشت.

دهقان سیمین دانشور را یکی از مفاخر ادبی شیراز خواند و بیان کرد: او اولین نویسنده زن در داستان‌نویسی به صورت جدی است که در حوزه ترجمه هم کارهای بسیار مهمی را انجام داده و اثرگذاری بسیار زیادی داشته است.

او با اشاره به این که افراد زیادی در حوزه داستان‌نویسی متأثر از این نویسنده بوده‌اند گفت: دانشور موجب ایجاد جریانی شد که در پی آن زنان قلم به دست گرفتند و در حوزه داستان‌نویسی کارهای جدی انجام دادند پس دانشور در واقع یک بانوی پیشرو در حوزه داستان‌نویسی و ادبیات معاصر است.

معاون فرهنگی اداره کل فرهنگ و ارشاد فارس تصریح کرد: عده زیادی از افرادی که در حوزه داستان‌نویسی قدم برداشتند نه الزاما از نظر فنی، از نظر الگوبرداری پا جای پای سیمین دانشور گذاشتند بنابراین تاثیر این شخصیت در ادبیات به وضوح پیداست و بزرگداشت وی از الزامات.

*توجه به مشاهیر راهکاری برای تغییر ذائقه گردشگری و مکمل مسیر‌های جدید گردشگری است

دبیر میز ملی گردشگری ادبی نیز در گفت و گو با «خبر جنوب» شیراز را شهر هزار مزار خواند و گفت: فارس و به خصوص شیراز شخصیت‌های بلندآوازه‌ای در بستر تاریخ و در حوزه‌های مختلف داشته که هر کدام یکی از ارکان فرهنگی، ادبی و علمی کشور هستند.

امیرحسین حکمت‌نیا افزود: معرفی این افراد، خانه‌ها، مزار آن‌ها و خیلی از جاهایی که به معرفی این شخصیت‌ها وابسته است می‌تواند جایگاهی برای توسعه گردشگری فرهنگی، تاریخی و ادبی داشته باشد به همین خاطر توجه به مشاهیر و بناهای وابسته به آن‌ها راهکاری برای تغییر ذائقه گردشگری و مکمل مسیرهای جدید گردشگری است کما این که خانه وی در تهران به عنوان موزه و کانون نویسندگان فعال است.

وی با اشاره به این که رویداد یاد سیمین به همت آموزشگاه گردشگری سما و با همکاری هتل بوتیک خورشید و آژانس فرهنگ سیر برگزار شد گذری به زندگی این نویسنده زد و گفت: نگاه خاص سیمین به شیراز در جای جای آثار او هویداست او در سال 1340 در مجموعه «شهری چون بهشت» و در داستان کوتاه «در بازار وکیل» گلایه‌ای به وضعیت شیراز آن زمان کرد و در قصه‌ای دیگر شیراز را واکاوید و نتیجه متفاوتی از رمان را با پیوند شهر و شهروند شیرازی به ارمغان آورد.

این پژوهشگر ادامه داد: سووشون نام جاودانه اثری از دانشور که روایت عشق و فداکاری در شیراز سال 1320 است که درگیر ناامنی و ورود نیروهای متفقین در ایران بود.

حکمت نیا تصریح کرد: تا سال 1395 حدود 500 هزار نسخه این کتاب به چاپ رسید و از مشهورترین ترجمه‌های این اثر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: «مرگ به خاطر زندگی» ترجمه روسی در سال 1975 میلادی، «درام غم‌انگیز سووشون» ترجمه آلمانی در سال 1997 میلادی، «سووشون» ترجمه اسپانیایی در سال 2005 میلادی و «سووشون داستانی درباره ایران مدرن» ترجمه انگلیسی در سال 1990 میلادی.

او ادامه داد: سیمین دانشور در سال 1320 معاون اداره تبلیغاتی خارجی رادیو شد و به واسطه شغلش با بسیاری از خبرنگاران و گزارش‌نویسان خارجی جنگی در ارتباط بود؛ وی در سفری به شیراز در سال 1321 با صحنه‌ای از وفور سربازان هندی، ایرلندی و اسکاتلندی در قالب نظامیان انگلیسی مواجه شد که شاید هم زمینه‌ساز خلق سووشون و رخدادهای داستان باشد.

*8 اردیبهشت را فراموش نکنیم

در پایان با توجه به این که در آستانه زادروز این بانوی اثرگذار فرهنگ و ادبیاتیم، از مسئولان و دغدغه‌مندان انتظار می‌رود مراسمی درخور نام این بانوی بلندآوازه را شاهد باشیم باشد که روزی فارسی‌ها با شنیدن نام سیمین، همچون بسیاری از چهره‌های شاخص شهرشان اندیشه‌ها و اقدامات او را به یاد آورند.