جنوب ایران در خط مقدم بحران اقلیمی: خشکسالی، گرما و آتش زندگی مردم را تهدید می‌کند

سیما زعفرانچی _ «خبرجنوب»/ هر سال، انجمن‌ها و سازمان‌های بین‌المللی   روز ۲۴ اکتبر را به عنوان روزی برای آگاهی و اقدام در برابر بحران اقلیمی گرامی می‌دارند. سازمان ملل نیز تغییر اقلیم را «موضوع تعیین‌کننده زمان ما» می‌داند؛ از الگوهای آب‌وهوا که تهدیدی برای تولید غذا شده تا سطح دریا که در حال بالا آمدن است.

در جنوب ایران، این بحران دیگر تنها یک مفهوم دور نیست؛ بلکه دارد زندگی روزمره را تهدید می کند. مردم ساکن در استان‌های جنوبی کشور، کاملا اثرات آن را حس می‌کنند: از خانه‌ای که روزهاست در گرمای ۵۰ درجه مانده تا روستایی که آب ندارد، از سواحل که آب آرام‌آرام به آنها نزدیک می‌شود تا مرتعی که دیگر سبز نیست.

۱. خوزستان: تنفس دشوار، گرد و غبار و گرمای بی‌پایان

در خوزستان، میانگین دما و تعداد روزهای بسیار گرم به صورت چشمگیری بالا رفته است. به‌عنوان مثال، مطالعات نشان می‌دهد که مناطق جنوب‌غربی ایران، از جمله خوزستان، هم‌زمان با افزایش دما با کاهش تاب‌آوری زیستی و افزایش تنش اقلیمی مواجه هستند.

هم‌چنین، مطالعات نشان داده‌اند که خطر ترکیبی گرما، گرد و غبار و خشکی برای برخی از شهرستان‌های استان به یکی از بالاترین سطوح در کشور رسیده است.

نتیجه این موارد این شده است که مدارس گاه تعطیل می‌شوند، کودکان و سالمندان با ماسک از خانه بیرون می‌آیند، کشاورزان می‌گویند دشت‌ها دیگر روزی نمی‌گیرند و تنفس سخت شده است.

خوزستان امروز، نماینده جنوب ایران فرداست؛ اگر ما امروز به آنچه در خوزستان رخ می‌دهد توجه نکنیم، فردا ممکن است بخش‌های دیگر کشور نیز در شرایط مشابه قرار گیرند.

۲. فارس: خشکیدن خاک، فروچاله‌ها و مهاجرت خاموش

استان فارس که زمانی باغ‌ها و رودخانه‌اش نماد سبزی و زندگی بود، اکنون با روندی روشن از کاهش بارش، افزایش روزهای خشک و نشست زمین روبرو است. مطالعات نشان می‌دهند ایران کاهش بارش سالانه قابل‌توجهی داشته و روزهای بدون بارش در برخی مناطق افزایش یافته اند.

در این استان، رودخانه‌هایی که روزگاری پرآب و خروشان بودند، حالا تنها ردی از بستر خشک خود را نشان می‌دهند. دریاچه‌ها هر سال کوچک‌تر می‌شوند و مراتع سبز گذشته، به زمین‌هایی ترک‌خورده و بی‌جان تبدیل شده‌اند. بسیاری از روستاها دیگر صدای زندگی ندارند؛ ساکنانشان به امید یافتن کار و آب، کوچ کرده‌اند و خانه‌هایی خاموش بر جای گذاشته‌اند.

این موارد هشداردهنده است. وقتی خاک تشنه می‌ماند و تاب آوری زمین کاهش یافته، امنیت غذایی و زیستی ما نیز در معرض تهدید قرار می‌گیرد. آنچه امروز در فارس در حال رخ دادن است، تنها یک تغییر طبیعی نیست؛ نشانه‌ای است از بحرانی عمیق‌تر که اگر بی‌تفاوت از کنار آن بگذریم، دامنه‌اش به همه‌جا خواهد رسید.

۳. بوشهر و هرمزگان: سواحل در خطر، دریا آرام نیست

سواحل استان‌های بوشهر و هرمزگان مشرف به خلیج‌فارس، علاوه بر گرمای جنوب، با تهدید بلندمدت افزایش سطح دریا و شور شدن آب‌های زیرزمینی دست و پنجه نرم می کنند. تحقیقات نشان می‌دهد که برای خلیج‌فارس انتظار می‌رود سطح دریا با سناریوهای مختلف تا سال ۲۱۰۰ بین حدود ۰٫۶۱ تا ۰٫۸۷ متر بالا رود. 

دلیل این بالا آمدن سطح آب چیست؟ مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

• گرمایش جهانی که باعث ذوب شدن یخچال‌ها و انبساط حرارتی آب می‌شود.
• تغییرات محلی، کاهش فشار سطح دریا و تأثیرات فرونشست ساحلی در برخی مناطق.

مطالعه‌ای در خصوص سواحل ایران نشان داده است که منطقه ساحلی خلیج‌فارس به دلیل شرایط ژئوفیزیکی و ارتفاع کم از سطح دریا، به طور ‌ویژه ای آسیب‌پذیر شده اند.

امروز در سواحل بوشهر و هرمزگان، زندگی آرام کنار دریا دیگر مثل گذشته نیست. نخلستان‌هایی که روزگاری سایه‌بان زندگی بودند، اکنون در برابر پیشروی آب شور تاب نمی‌آورند و یکی‌یکی خشک می‌شوند. خانه‌های ماهیگیران با هر بارش شدید یا طوفان در خطر فرو ریختن قرار می‌گیرند و زمین‌هایی که زمانی محل بازی کودکان یا کشت نخل و سبزی بودند، حالا آرام‌آرام زیر پای دریا ناپدید می‌شوند.

این اتفاق‌ها پیامی روشن دارند؛ اینکه وقتی سواحل ما دیگر ثابت نیستند، یعنی امنیت زندگی در کنار دریا از میان می‌رود. بوشهر و هرمزگان با تغییر چهره‌ زمین و دریا به ما هشدار می‌دهند که زمان سازگاری و آمادگی فرا رسیده است. باید از امروز برای حفظ خانه‌ها، نخل‌ها و آینده‌ سواحل جنوب کاری کنیم.

۴. کهگیلویه و بویراحمد: مرتع‌ها در معرکه، مهاجرت خاموش

استان کهگیلویه و بویراحمد، با طبیعت کوهستانی و مراتعش، شاید کمتر در مرکز توجه بحران اقلیمی بوده، اما تأثیرات آن کاملاً ملموس هستند. مطالعات نشان داده‌اند که در مناطق جنوب‌ و ‌مرکزی ایران، فواصل زمانی بین بارش‌ها طولانی‌تر شده‌اند (افزایش روزهای خشک) و این به پایداری کشاورزی و دامداری ضربه می‌زند.

همچنین جنگل‌ها و مراتع زاگرس در کهگیلویه و بویراحمد تحت تاثیر گرمای طولانی‌مدت و خشکسالی‌های مکرر قرار دارند. این شرایط باعث شده آتش‌سوزی‌ها هر ساله با شدت بیشتری رخ دهند و درختان بلوط و پوشش گیاهی منطقه آسیب جدی ببینند. کاهش رطوبت خاک و بادهای گرم، حتی کوچک‌ترین شعله‌ها را به فاجعه تبدیل می‌کند و زندگی دامداران و کشاورزان را تهدید می‌کند. متاسفانه این اتفاقی است که در استان های فارس و خوزستان نیز در حال رخ دادن است.

در نتیجه، در کهگیلویه و بویراحمد، طبیعت کوهستانی و سرسبز گذشته آرام‌آرام رنگ می‌بازد. مراتعی که زمانی مأمن گله‌ها و دام‌های عشایر بودند، حالا کم‌جان شده‌اند. دامداری سنتی، که ستون اصلی معیشت بسیاری از خانواده‌هاست، زیر فشار خشکسالی و کمبود علوفه تاب آورده اما هر سال ضعیف‌تر می‌شود. زمین‌هایی که پیش‌تر حاصل‌خیز و پربار بودند، امروز محصول کمتری می‌دهند و جوانان روستاها، ناامید از آینده‌ای مطمئن، خانه و زادگاه خود را ترک می‌کنند.

آژیر هشدار جنوب ایران

جنوب ایران، خط مقدم تغییرات اقلیمی است. اگر این منطقه تاب نیاورد، پیامدهایش به سرعت به سایر نقاط کشور نیز سرایت خواهد کرد. بحران در فرم‌های گوناگون ظاهر می‌شود؛ گرما، خشکی، بالا آمدن آب، مهاجرت،همگی از جمله پیامدهای تغییرات اقلیمی هستند که یک پیام وهشدار مشترک دارند: باید عمل کرد.  

آنچه می توان در سطوح فردی و اجتماعی انجام داد:

• صرفه‌جویی جدی در مصرف آب:

در خانه مدت رمان استحمام را کوتاه‌تر کنیم، شیرها را کاملاً ببندیم تا چکه نکنند، آب شستن ظروف یا لباس را دوباره برای گیاهان یا شست و شوی حیاط، بالکن، پارکینگ یا خودروها استفاده کنیم.

در مناطق کشاورزی و مرتعی، از روش‌های آبیاری کم‌مصرف مثل قطره‌ای یا زیرسطحی حمایت کنیم.

• کاشت درخت و گیاهان مقاوم به شرایط جنوب:

کاشت گونه‌های بومی مقاوم به گرما و خشک‌سالی (مثل کنار، کهور) در استان‌های جنوبی را در اولویت قرار دهیم.

در نوار ساحلی بوشهر و هرمزگان از درختان و حائل‌های طبیعی استفاده کنیم تا از نفوذ آب شور و فرسایش ساحلی جلوگیری شود.

• آگاه‌سازی و مشارکت عمومی:

با گزارش مشکلات محلی (مثلاً خشک‌شدن چشمه‌ها، بالا آمدن آب در ساحل، افزایش گرد و غبار) به رسانه‌ها، مسئولان محلی یا انجمن‌های محیط‌زیست کمک کنیم.

استفاده از هشتگ‌های محلی و کمپین‌های اجتماعی (#جنوب_در_آتش، #ایران_بی_آب، #باهم_برای_زمین) در شبکه‌های اجتماعی به افزایش آگاهی کمک می‌کند.

• فشار بر مسئولان برای سیاست‌های سبز و محلی:

تدوین «برنامه اقلیمی استان» شامل نقشه خطر، بازبینی مصرف آب صنعتی و کشاورزی، حمایت از سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مقاوم، از جمله درخواست هایی است که باید از مسئولان هر استان مطالبه کرد.

با این تفاسیر، روشن است که بحران دیگر دور از زندگی ما نیست. هر خشکی زمین، هر نخل خشکیده و هر شعله آتش، زنگ خطری است برای همین امروز ما. 

«بحران محیط‌ زیست امروز بزرگ‌ترین و جدی‌ترین بحران ایران است. شاید بسیاری فکر کنند مسائل سیاسی یا اجتماعی مهم‌تر هستند، اما واقعیت این است که تهدیدی فراگیر و اساسی که زندگی ما و آینده زمین را تحت تأثیر قرار می‌دهد، همین بحران اقلیمی است.» امروز، در روز جهانی مبارزه با تغییرات اقلیمی، این گفته محمد درویش،  کنشگر محیط زیستی ایران، به‌روشنی اهمیت موضوع را نشان می‌دهد و یادآوری می‌کند که دیگر نمی‌توان تنها شاهد بود؛ هر اقدام کوچک ما می‌تواند تفاوت ایجاد کند. شاید روز مبارزه با تغییرات اقلیمی، بهانه ای باشد برای تغییر رفتار و عملکرد ما برای حافظت از اقلیم خود چه در سطح فردی و زندگی روزمره و چه در سطوح کلان مدیریتی.

شما چه تجربه‌ها یا راهکارهایی در زندگی شخصی یا جامعه خود سراغ دارید که می‌تواند اثر تغییرات اقلیمی را کاهش دهد؟ دیدگاه‌ها و ایده‌های خود را با ما در کامنت‌ها به اشتراک بگذارید.