معماي گرد ريز!

مرجان دهقانی - «خبرجنوب»/ ریزگردها به عنوان یک معضل زیست محیطی، اثرات مخرب خود را در سراسر جهان نشان می‌دهند. حتی اگر کانون به وجود آمدن آن درشرق آفريقا یا كشورهای سوريه، عربستان سعودي، تركيه و عراق باشد، بالاخره همان تاثيري را در خوزستان و فارس دارند كه در سيستان و بلوچستان! آلودگی به وسیله ریزگرد می تواند یک معضل «فرامرزی» باشد؛ به این صورت که اگر تراکم و وسعت آن در منبع بسیار زیاد باشد، پس از عبور از مرزهای هوایی شهرها و کشورهای همسایه همچنان قابل مشاهده و اندازه گیری باشد.این پدیده تأثیرات قابل توجهی بر زندگی انسان‌ها دارد که شناخت دقیق آن و عوامل ایجادکننده‌اش می‌تواند به ارائه راهکارهای موثر و بلندمدت برای مقابله با این چالش منجر شود.

منشأ و انواع ریزگردها
در تولید ریزگردها، فعالیت‌های انسانی مانند جنگل‌زدایی، انتشار گازهای گلخانه‌ای صنعتی، آلودگی ناشی از حمل‌ونقل و سوخت‌های فسیلی، سهمی بیشتر از عوامل طبیعی دارند. ناسا گزارش می‌دهد که انقلاب صنعتی قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی موجب افزایش چشمگیر غلظت ذرات معلق شده و میانگین دمای جهانی از سال ۱۸۸۰ تاکنون ۰.۸ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است.
ذرات ریزتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) خطرناک‌ترین نوع هستند، چرا که به عمق ریه نفوذ کرده و در محل تبادل اکسیژن و دی‌اکسید کربن رسوب می‌کنند. این امر منجر به تنگی نفس، کبودی لب‌ها، احساس خفگی و نیاز به اکسیژن کمکی می‌شود. مطالعات نشان می‌دهد مواجهه با این ذرات با مرگ‌ومیر زودرس، تشدید آسم، افزایش مراجعات اورژانسی و مشکلات تنفسی در گروه‌های حساس ارتباط مستقیم دارد.باید گفت، ریزگردها از ترکیب دود، گردوغبار، رطوبت و گازهای آلاینده تشکیل شده و با کاهش میدان دید و اختلال در سیستم تنفسی جانداران، اثرات منفی شدیدی بر جای می‌گذارند.

پدیده ریزگردها در فارس 
 فارس به ویژه نواحی جنوبی و مرکزی آن به علت موقعیت جغرافیایی و قرارگیری در عرض های پایین، از مسیرهای رطوبت کمتر بهره برده و نزدیکی آن به منابع عظیم تولید گرد و غبار در بیابان های عربستان و عراق باعث شده تا همواره در معرض این پدیده قرار داشته باشد و با توجه به فصل گرم سال تحلیل این پدیده و ارایه راهکارها و اقدامات از ضروریات به نظر می رسد.  
این استان به عنوان یکی از مناطق کلیدی کشور در معرض پدیده بیابانزایی، با چالش‌های جدی ناشی از گسترش کانون‌های گردوغبار مواجه است. در سال‌های اخیر، این استان با اجرای برنامه‌های جامع بیابان‌زدایی، گام‌های بلندی در تبدیل تهدیدهای محیط زیستی به فرصت‌های توسعه‌ای برداشته است. اسحاق امیدوار، معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس، با اشاره به آخرین دستاوردها و چشم‌اندازهای آینده، تصویر روشنی از تلاش‌های صورت گرفته در این زمینه ارائه داد. 
وی با اشاره به تجربیات موفق فارس در مدیریت کانون‌های گردوغبارگفت: فارس می‌تواند به عنوان الگویی برای سایر مناطق کشور مورد توجه قرار گیرد. تداوم این برنامه‌ها با رویکرد مشارکتی و استفاده از دانش روز، کلید موفقیت در مبارزه با بیابان‌زایی خواهد بود.
این مسووول با اشاره به اینکه بر اساس آخرین مطالعات۹۴۴ هزار هکتار از اراضی استان تحت تاثیر فرسایش بادی قرار دارد بیان کرد: ۳۷۸ هزار هکتار به عنوان کانون‌های بحرانی شناسایی شده‌اند و مطالعات بیابان ‌زدایی در ۷۵۰ هزار هکتار از ۱۰ شهرستان انجام شده است. 
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس به دستاوردهای کلان در این زمینه اشاره کرد و گفت: پروژه‌های اجراشده شامل نهالکاری در سطح ۷۰ هزار هکتار با گونه‌های مقاوم، اجرای ۱۲۱ هکتار نهالکاری در سال ۱۴۰۳، مدیریت رواناب در ۶۴۵ هکتار و احداث ۱۰۰ کیلومتر بادشکن زنده بوده است. 
امیدوار به انجام طرح‌های مشارکتی و حفاظتی  هم اشاره کرد و افزود: واگذاری ۵۰۰ هکتار به بهره‌برداران محلی و کشت گونه‌های اقتصادی در قالب ماده ۳ هم از اقدامات مشارکتی این اداره کل است همچنین اقدامات حفاظتی شامل قرق و حفاظت از عرصه‌های احیاشده و آبیاری و مراقبت از نهال‌های کشت‌شده است. 
وی کاهش منابع آبی و نیاز به روش‌های نوین آبیاری، ضرورت مشارکت بیشتر بخش خصوصی و لزوم توجه به معیشت جایگزین برای جوامع محلی را از دیگر راهکارهای مقابله با پدیده ریزگردها عنوان کرد. 
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس از برنامه‌های آینده این اداره کل سخن گفت و ادامه داد: توسعه پروژه‌ها در قالب برنامه هفتم توسعه،گسترش طرح‌های مشارکتی با جوامع محلی استفاده از فناوری‌های نوین در پایش و کنترل گردوغبار معاون فنی اداره کل منابع طبیعی فارس تأکید کرد: ما در حال تبدیل تهدید بیابان‌ زایی به فرصتی برای توسعه پایدار هستیم. این مسیر نیازمند همکاری همه جانبه دستگاه‌های اجرایی و مشارکت فعال مردم است.

پدیده ریزگردها در خوزستان 
کانون‌های ریزگرد خوزستان دامنگیر همه ایران خواهد شد. در بررسی تاثیرات ریزگردها باتوجه به نزدیکی خوزستان به فارس بایستی این مساله بیشتر مورد توجه قرار گیرد. از این رو کارشناس مسئول آزمایشگاه هوای اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان با اشاره به افزایش موارد وقوع پدیده گرد و غبار در استان از ابتدای امسال، بر لزوم همکاری ملی و بین‌المللی برای مدیریت کانون‌های ریزگرد تاکید کرد.

لزوم مدیریت منابع آبی در کانون‌های گرد و غبار
آذریان بیان کرد: کانون‌های گرد و غبار به ویژه در هندیجان و شرق و جنوب شرق در محور اهواز - رامهرمز، خشک شده‌اند و مستعد خیزش گرد و غبار هستند، بنابراین مدیریت آب و منابع آبی در این کانون‌ها به ویژه در شرایط خشکسالی بسیار مهم است تا بتوانیم آن‌ها را احیا کنیم. 
کارشناس مسئول آزمایشگاه هوای اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان گفت: در این زمینه باید سرمایه‌گذاری‌ها و مدیریت مناسبی بر اساس مشورت با کارشناسان خبره و با استفاده از تجربه‌های موفق دنیا، انجام شود.
آذریان بیان کرد: باید توجه شود که اگر به کانون‌های گرد و غبار خوزستان توجه نشود، این مساله دامن‌گیر همه کشور خواهد شد زیرا آلودگی هوا حد و مرزی ندارد. این مساله باید در سطح کشور و فرامرزی پیگیری شود اما متاسفانه برنامه‌ریزی‌ها برای کنترل گرد و عبار خوزستان تنها بر اساس ظرفیت علمی یک استان انجام می‌شود. 
وی ادامه داد: گرد و غبار در یک استان می‌تواند آن سوی مرزها را هم تحت تاثیر قرار دهد و اکنون می‌بینیم که کانون‌های گرد و غبار عراق، سوریه، عربستان و... خوزستان را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

تبعات ریزگردها
   ریزگردها اثرات مسقیم و غیر مستقیم متفاوتی برروی طبیعت و زندگی انسان ها دارد. اثر مستقیم آن شامل کاهش تولید کشاورزی و کاهش آب زیرزمینی، کاهش جریان آب در رودخانه‌ها و جویبارها، در معرض خطر قرار گرفتن اکوسیستم‌های طبیعی یا انسانی، فرسایش خاک، از بین رفتن احشام و حیات وحش است.
اثر غیر مستقیم شامل کاهش در آمد کشاورزان، کاهش درآمد مالیاتی دولت، افزایش هزینه آب و حمل و نقل، افزایش مهاجرت کشاورزان به شهرهای کوچک و بزرگ، کاهش تولید و کاهش کیفیت غلات است. افزایش بیکاری و کاهش درآمد و افزایش آمار طلاق و فروپاشی نهاد خانواده و جذب جوانان و شهروندان به مصرف مواد مخدر و اعتیاد از دیگر تبعات آن است که در زیر به برخی از آن ها می پردازیم. 
     
سایه‌ی خاموش ریزگردها بر آینده‌ی ایران و جهان  
هوا، این موهبت حیات‌بخش، امروز به تدریج به خطری برای جان انسان‌ها تبدیل می‌شود. افزایش حضور ریزگردها در کره‌ی زمین و به‌ویژه در کشور ما، ایران، زنجیره‌ای از پیامدهای ویرانگر را رقم زده است؛ پیامدهایی که از مرزهای سلامت فردی فراتر رفته و تمامی ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه را تحت‌الشعاع قرار داده است.  
از یک‌ سو، خسارت‌های اقتصادی ناشی از ریزگردها مانند کاهش تولید کشاورزی، فرسایش خاک، اختلال در منابع آبی و هوایی چرخه‌ی توسعه را با اختلال مواجه کرده‌اند. از سوی دیگر، تبعات اجتماعی این پدیده، از جمله مهاجرت گسترده از مناطق آسیب ‌دیده و کاهش امنیت زیست‌محیطی، آینده‌ بسیاری از جوامع را به مخاطره انداخته است. اما شاید هشداردهنده‌ تر از همه، تاثیر مستقیم این ذرات نامرئی بر سلامت انسان باشد. یافته‌های جدید نشان می‌دهند که ریزگردها بسیار خطرناک ‌تر از آن چیزی هستند که پیش‌تر تصور می‌شد؛ آنها نه‌تنها سیستم تنفسی، بلکه قلب، مغز و حتی ژنتیک انسان را هدف قرار می‌دهند.  
در چنین شرایطی، پرسش اساسی این است آیا می‌توانیم در آینده‌ای نزدیک، با ادامه‌ی این روند، زندگی سالم و پویایی داشته باشیم؟ این گزارش تلاش می‌کند تا با بررسی ابعاد مختلف این بحران از خسارت‌های ملموس اقتصادی تا تأثیرات نامرئیِ بهداشتی و فرهنگی  ضرورت اقدام فوری برای نجات هوای پاک، این حق مسلم هر انسان، را یادآوری کند.

وظایف دولت در جبران اثرات اقتصادی پدیده ریزگردها  
   به منظور جبران تبعات اقتصادی،اجتماعی و سیاسی پدیده ریز گردها ،دولت علاوه بر برنامه ریزی صحیح برای مهار این پدیده در سطح ملی، در بعد خانواده وظیفه دارد اقدامات ترمیمی را در دستور کار خود قرار دهد .