۳۵ نگهبان برای ۸۷۴ هزار هکتار؛ چالش حفاظت جنگلهای کهگیلویه و بویراحمد
ادمین ۵
کهگیلویه و بویراحمد با تنها ۳۵ نیروی حفاظتی از ۸۷۴ هزار هکتار جنگل صیانت میکند؛ کمبود نیرو، حفاظت از این عرصهها را دشوار کرده است.
در کهگیلویه و بویراحمد، جنگل فقط بخشی از سیمای طبیعی استان نیست، بلکه بخش بزرگی از آب، خاک، تنوع زیستی و زندگی جوامع محلی به همین پهنه سبز گره خورده است، استانی که حدود ۵۶ درصد وسعت آن را جنگل تشکیل میدهد، حدود ۸۷۴ هزار هکتار جنگل و پهنهای گسترده از مراتع و عرصههای ملی دارد، اما حفاظت از این سرمایه طبیعی با تنها ۳۵ نیروی حفاظتی انجام میشود، یعنی بهطور میانگین سهم هر نیروی حفاظتی در صورت محاسبه بر اساس وسعت جنگلها، حدود ۲۵ هزار هکتار است.
این فاصله زمانی بیشتر به چشم میآید که بدانیم در گزارشهای رسمی حوزه منابع طبیعی، معیار یک جنگلبان برای حدود دو هزار هکتار جنگل بهعنوان استاندارد مورد اشاره قرار گرفته است.
با چنین معیاری، حفاظت از حدود ۸۷۴ هزار هکتار جنگل استان به حدود ۴۳۷ نیروی جنگلبان نیاز دارد، عددی که نشان میدهد فاصله میان ظرفیت موجود و نیاز واقعی، تنها یک کمبود اداری نیست، بلکه یکی از مهمترین چالشهای حفاظت از زاگرس است.
کهگیلویه و بویراحمد در قلب زاگرس، یکی از مهمترین رویشگاههای جنگلی ایران را در خود جای داده است، حدود ۸۷۴ هزار هکتار از عرصه استان را جنگل و بیش از نیم میلیون هکتار را مراتع تشکیل میدهد و بخش قابل توجهی از این عرصهها در مناطق کوهستانی، شیبدار و سخت گذر قرار گرفتهاند، مناطقی که دسترسی به آنها حتی برای نیروهای حفاظتی و امدادی نیز آسان نیست.
بارندگی نیز یکی از ویژگیهای مهم اقلیمی استان است، متوسط بارش سالانه کهگیلویه و بویراحمد در برخی آمارها حدود ۶۰۰ میلیمتر اعلام شده، رقمی بیش از دو برابر میانگین بارش کشور است.
همین بارشها در کنار کوهستانی بودن منطقه، نقش مهمی در شکلگیری منابع آب، تغذیه رودخانهها، حفظ پوشش گیاهی و پایداری زیستبوم زاگرس دارد، اما باران بهتنهایی نمیتواند جنگل را حفظ کند.
درخت بلوطی که دهها سال برای رشد آن زمان لازم است، ممکن است در چند دقیقه در آتش بسوزد، یک تخلف، یک آتشسوزی، قطع یک درخت یا تصرف بخشی از عرصه طبیعی، تنها یک خسارت نقطهای نیست، زنجیرهای از پیامدهای فرسایش خاک، کاهش نفوذ آب، آسیب به زیستگاهها و کاهش تابآوری اکوسیستم را به دنبال دارد.
جنگلبان؛ شغلی که ساعت پایان ندارد
برای جنگلبان، ساعت کاری همیشه روی ساعت شروع و پایان شیفت تعریف نمیشود.
وقتی خبر آتش میرسد، مسیر جاده و ساعت شب و روز معنای خود را از دست میدهد. کوله، بیسیم، لباس حفاظتی و گاهی یک دمنده، تمام چیزی است که باید با آن وارد مسیری شد که شاید چند ساعت بعد به نقطه حادثه برسد.
رضا یکی از قرقبانان باسابقه استان در گفت و گو با خبرنگار مهر درباره روزهای کاریاش میگوید: بعضی روزها برای یک سرکشی معمولی از صبح راه میافتیم و تا شب برنمیگردیم و وقتی هم خبر آتش میرسد، خستگی دیگر مهم نیست. باید خودت را به محل برسانی.
به گفته او، دشوارترین بخش کار همیشه خود آتش نیست، گاهی رسیدن به آتش دشوارتر است، ممکن است آتش در جایی باشد که ماشین نتواند برود و باید بخشی از مسیر را پیاده طی کنیم، وسایل را هم با خودمان ببریم، وقتی میرسی، تازه کار شروع میشود.
اما در میان این سختیها، شیرینیهایی هم وجود دارد، وقتی میبینی آتش خاموش شده و درختها ماندهاند، حس خوبی داری، شاید کسی بیرون از این کار متوجه نشود، اما برای ما سالم ماندن یک درخت هم ارزش دارد.
قصههای شبانه در دل زاگرس
کوهیار دیگر قرقبان هم استانی در گفت و گو با خبرنگار مهراز شبهایی میگوید که گاهی در دل جنگل سپری میشود.
او می افزاید: شب در جنگل با شب شهر فرق دارد، وقتی چند کیلومتر از جاده دور شدهای، دیگر صدای ماشین و چراغهای شهر نیست و باید به صدای باد، حیوانات و گروه خودت توجه کنی.
کوهیار می گوید: سختی کار فقط گرما و سرما یا مسیرهای کوهستانی نیست،خانواده همیشه نگران هستند، وقتی آتشسوزی میشود، ممکن است چند ساعت نتوانی با خانه تماس بگیری، آنها فقط میدانند که رفتهای برای مأموریت و نمیدانند چه زمانی برمیگردد. با این حال، او شغلش را بخشی از زندگی خود میداند.
وی معتقد است وقتی بعد از چند ساعت میبینی منطقه سالم مانده، خستگی کمتر میشود، ما با جنگل زندگی کردهایم.
۳۵ نیرو در برابر یکونیم میلیون هکتار
در این رابطه مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد در گفتوگو با خبرنگار مهر، گستردگی عرصههای طبیعی استان و کمبود نیروی حفاظتی را یکی از دغدغههای جدی این حوزه عنوان کرد.
سید جمال موسویان گفت: حدود یکونیم میلیون هکتار عرصه منابع طبیعی در استان وجود دارد و با وجود گستردگی عرصهها، تخلفات و تصرفات، تنها ۳۵ نیروی حفاظتی در اختیار مجموعه منابع طبیعی است.
وی با اشاره به اینکه هر نیروی حفاظتی، روی کاغذ مسئول محدودهای به وسعت یک شهرستان کوچک است، گفت: این محدوده در واقعیت، جنگل، مرتع، کوهستان، دره، مسیرهای صعبالعبور و نقاط دورافتاده را شامل میشود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان با اشاره به اینکه اگر فقط وسعت جنگلهای استان را مبنا قرار دهیم، عدد نیز گویاست، ادامه داد: ۳۵ نیروی حفاظتی از ۸۷۴ هزار هکتار جنگل حفاظت می کنند و به این معناست که هر ۲۵ هزار هکتار برای یک نیرو در نظر گرفته شده است.
وی تصریح کرد: در مقابل، اگر معیار دو هزار هکتار برای هر جنگلبان را در نظر بگیریم، برای چنین وسعتی حدود ۴۳۷ نیروی حفاظتی مورد نیاز است.
موسویان یادآور شد: این فاصله، نشان میدهد که مسئله حفاظت از جنگلهای استان را نمیتوان فقط با افزایش ساعات کاری نیروهای موجود حل کرد.
آتش کمتر شده، اما خطر تمام نشده است
وی به آتش سوزی ها در مناطق جنگلی هم اشاره کرد و گفت: تعداد حریقها نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳۹ درصد کاهش یافته و سطح عرصههای درگیر آتش نیز ۳۲ درصد کاهش داشته است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد اپهار کرد: این کاهش در شرایطی رخ داده که میزان بارندگی استان نیز بیشتر بوده و افزایش پوشش گیاهی در برخی مناطق، از یک سو به بهبود وضعیت طبیعت کمک کرده و از سوی دیگر در فصل گرما میتواند حجم مواد قابل اشتعال را افزایش دهد.
موسویان افزود: تعداد دمندههای اطفای حریق از ۱۳۴ دستگاه در سال گذشته به ۴۱۷ دستگاه در سال جاری افزایش یافته است.
وی بیان کرد: اما تجهیزات زمانی اثرگذارند که نیروی انسانی کافی برای استفاده از آنها وجود داشته باشد و امکان انتقال سریع نیرو و تجهیزات به محل حادثه نیز فراهم باشد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، فرسودگی خودروهای عملیاتی را یکی از مشکلات این مجموعه عنوان کرده و بر نیاز استان به بالگرد برای پایش و اطفای حریق تأکید دارد.
پهنههای کوهستانی کهگیلویه و بویراحمد، ضرورت استفاده از ابزارهای جدید را بیشتر میکند، زیرا در برخی نقاط، چند ساعت زمان برای رسیدن زمینی نیروها میتواند تفاوت میان یک حریق محدود و سوختن صدها هکتار باشد.
جنگلهایی که به چشمهای بیشتری نیاز دارند
در کنار افزایش نیروی انسانی، حفاظت آینده جنگلهای استان به فناوری نیز وابسته است، دوربینهای پایش، پهپادهای نظارتی، سامانههای تشخیص سریع دود و ایجاد پایگاههای هوایی میتوانند زمان شناسایی و واکنش به حریق را کاهش دهند.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد در گفتوگو با خبرنگار مهر نیز بر ضرورت تقویت تجهیزات مدرن تأکید کرده و خواستار خرید دوربینهای نسل جدید و پهپادهای نظارتی شده است.
یدالله رحمانی همچنین از پیگیری برای راهاندازی پایگاههای هوایی و استفاده از ظرفیتهای هوایی برای پایش عرصهها خبر داده و احتمال اختصاص بالگرد به استان را مطرح کرده است.
وی افزود: این فناوریها قرار نیست جای جنگلبان را بگیرند؛ قرار است چشم و دست او را بزرگتر کنند.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد تاکید کرد: یک پهپاد میتواند در مدت کوتاهی درهای را پایش کند که رسیدن زمینی به آن ساعتها زمان میبرد، اما در نهایت، کسی باید تصویر پهپاد را ببیند، تصمیم بگیرد و در میدان حضور پیدا کند.
جنگل زمانی حفظ میشود که مردم هم نگهبان آن باشند
وی معتقد است با توجه به وسعت جنگلها و محدودیت نیروی انسانی، حفاظت صرف دولتی پاسخگوی نیاز استان نیست.
رحمانی با اشاره به اینکه حدود ۵۶ درصد وسعت استان را جنگل تشکیل میدهد، بر مشارکت مردم در حفاظت از عرصههای طبیعی تأکید کرده است.
به گفته وی، حدود ۲۵۰ هزار هکتار از عرصههای ملی و منابع جنگلی با رویکرد بهرهبرداری اجتماعی و واگذاری به مردم در دستور کار قرار گرفته تا هم حفاظت از جنگل تقویت شود و هم زمینه اشتغال ایجاد شود.
این رویکرد، اگر با ضوابط دقیق، نظارت مستمر و منافع واقعی برای جوامع محلی همراه شود، میتواند یکی از راههای کاهش فشار بر ساختار محدود حفاظتی باشد، مردمی که درآمد و آینده خود را به سالم ماندن جنگل گره خورده ببینند، در بسیاری از موارد نخستین گروهی خواهند بود که در برابر تخریب، آتش و تصرف واکنش نشان میدهند.
یک عدد که وضعیت حفاظت را روایت میکند
برای فهم وضعیت حفاظتی جنگلهای استان، شاید نیازی به دهها جدول و گزارش نباشد؛ یک عدد کافی است؛ ۳۵ تعداد نیروهای حفاظتی استان در مقابل، حدود ۸۷۴ هزار هکتار جنگل، اگر معیار دو هزار هکتار برای هر جنگلبان را مبنا قرار دهیم، حدود ۴۳۷ نیرو مورد نیاز است، یعنی فاصلهای حدود ۴۰۰ نیروی حفاظتی میان وضعیت موجود و این معیار وجود دارد.
البته این محاسبه، یک برآورد مقایسهای است و نیاز واقعی نیروی انسانی به عواملی مانند پراکندگی عرصهها، نوع پوشش گیاهی، دسترسی، میزان تخلفات،امکانات حملونقل و شرایط جغرافیایی نیز وابسته است، اما حتی همین مقایسه ساده نشان میدهد که حفاظت از جنگلهای کهگیلویه و بویراحمد با اتکای صرف به نیروهای موجود، مأموریتی بسیار سنگین است.
جنگلبان باید پیش از آتش برسد
حفاظت واقعی یعنی قبل از اینکه آتش دیده شود، احتمال آتش کاهش یافته باشد، قبل از اینکه درخت قطع شود، تخلف شناسایی شود، قبل از اینکه زمین تصرف شود، پایش انجام شده باشد.
جنگلهای زاگرس، محصول چند سال و حتی چند دهه نیستند که بتوان خسارت آنها را با یک طرح کوتاهمدت جبران کرد.
یک بلوط کهنسال شاید سالها در برابر خشکسالی، آتش، بیماری و تغییرات اقلیمی دوام آورده باشد؛ اما یک بیاحتیاطی میتواند در چند دقیقه همه آن سالها را از بین ببرد.
کهگیلویه و بویراحمد امروز هم از مواهب طبیعی فراوانی برخوردار است و هم در برابر مسئولیتی سنگین قرار دارد، استانی با جنگلهای گسترده، مراتع وسیع، بارش قابل توجه و منابع آبی ارزشمند که برای حفاظت از آنها، به نیروی انسانی بیشتر، تجهیزات مدرن، پایش هوشمند، حملونقل مناسب و مشارکت واقعی مردم نیاز دارد.
در این میان، جنگلبان همان حلقهای است که از روی نقشههای اداری عبور میکند و پایش را به خاک جنگل میگذارد؛ کسی که باید کیلومترها در شیب و دره حرکت کند تا چیزی که برای بسیاری فقط یک عدد در آمار است، برای همیشه زنده بماند.
زاگرس برای سبز ماندن فقط باران نمیخواهد؛ چشمهایی میخواهد که ببینند، دستهایی که از آن محافظت کنند و مردمی که بدانند آیندهشان به ماندگاری همین جنگلها وابسته است.
